Ses Olayları Konu Anlatımı

Ses Olayları

A) Ünlülerle İlgili Ses Olayları

1) Ünlü Düşmesi

Son hecesinde “ı, i, u, ü” ünlüsü bulunan bazı sözcükler, ünlüyle başlayan bir ek aldığında ekten önceki bu “ı, i, u, ü” ünlüsünün düşmesi olayıdır.

Ünlü Düşmesi Örnekleri:

Omzu (omuz – u)

Beyni (beyin – i)

Şehri (şehir-i)

Oğlu (oğul – u)

İlerle (ileri-le)

Oyna (oyun-a)

Not: Ünlü düşmesi bazen iki sözcüğün birleşiminden meydana gelebilir.

Birleşik Yapılı Sözcüklerde Görülen Ünlü Düşmesi Örnekleri:

Kaybolmak (kayıp – olmak)

Keşfetmek (keşif – etmek)

Kaynana (kayın – ana)

Ses olayları konusunun alt başlıklarını şema şeklinde anlatan görsel.

2) Ünlü Türemesi

Ünsüzle biten bazı sözcükler, -cık/-cik küçültme ekini alarak ortaya çıkan ve hiçbir eke dahil olmayan ünlü harflerdir.

Ünlü Türemesi Örnekleri: 

Azıcık (az – cık): “-ı” ünlüsü türemiş.

Gencecik (genç – çik) “-e” ünlüsü türemiş.

Daracık (dar-cık) “-a” ünlüsü türemiş.

Not: “m, p, r, s” ünsüzleriyle oluşan pekiştirme sıfatlarında oluşan bazı örneklerde de ünlü türemesi görülebiliyor.

Pekiştirme Sıfatlarında Görülen Ünlü Türemesi Örnekleri: yapayalnız, sapasağlam, güpegündüz…


3) Ünlü Daralması

Sonu “a, e” ünlüsüyle biten bir sözcükten sonra “-yor” şimdiki zaman ekinin gelmesiyle ünlü daralması olayı meydana gelir. Ünlü daralmasında değişim şu şekildedir: Sözcüğün sonundaki “a, e” ünlüleri yerini “ı, i, u, ü” ünlülerine bırakır.

Ünlü Daralması Örnekleri:

Bakmıyor (bakma-yor)

Gitmiyor (gitme-yor)

Boyuyor (boya-yor)

Anlıyor (anla-yor)

Bekliyor (bekle-yor)

Oturmuyor (oturma-yor)

Üzülmüyor (üzülme-yor)

Taktik: Sonu “-la” yapım eki veya “-ma” çekim ekiyle biten bir fiil şimdiki zaman (-yor) ekini alınca bu yapım veya çekim ekinin sonundaki “a, e” ünlüsü “ı, i, u, ü” ünlüsüne dönüşür.

Dikkat: Ünlü daralması, bir ünlü değişimidir; bunu ünlü düşmesiyle karıştırmayın.

Dikkat: Ünlü daralmasında çoğunlukla şimdiki zaman eki (-yor) aranır ancak az da olsa bu ekin dışında ünlü daralması görülebilir.

Şimdiki Zaman Ekinin (-yor) Dışında Görülen Ünlü Daralması Örnekleri: diye (de-y-e), yiyecek (ye- y-ecek)…


B) Ünsüzlerle İlgili Ses Olayları

4) Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme)

Sonu “f, s, t, k, ç, ş, h, p” (Fıstıkçı Şahap) sert ünsüzlerinden biriyle biten bir sözcükten sonra “c, d, g” yumuşak ünsüzlerinden biriyle başlayan bir ek geldiğinde bu yumuşak ünsüzlerin “ç, t, k” sert ünsüzlerine dönüşmesi olayıdır.

Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme) Örnekleri:

Balıkçı (balık – cı)

Ağaçtan (ağaç – dan)

Askı (as – gı)

Meslektaş (meslek – daş)

Girişken (giriş – gen)

Gitti (git – di)

Koşmuştu (koşmuş – du)

Not: Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme) yalnızca isimlerde değil, fiillerde de görülebilir.

Ses olayları konusundan ünsüz benzeşmesi örneklerini sözcükler üzerinde anlatan görsel

5) Ünsüz Yumuşaması (Ünsüz Değişimi)

Sonu “p, ç, t, k” sert ünsüzlerden biriyle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir ek deldiğinde bu sert ünsüzlerinin “b, c, d, ğ” yumuşak ünsüzlerine dönüşmesi olayıdır.

Ünsüz Yumuşaması (Ünsüz Değişimi) Örnekleri: sokağa (sokak-a), hesabı (hesap-ı), ağaca (ağaç-a), affedin (affet-in), anlattığım (anlattık-ım)…

Not: Bazı tek heceli ünsüz yumuşaması görülmez. Örneğin “Atı getir.” cümlesini “at” sözcüğünde yumuşama olmaz.

Yumuşamanın Olmadığı Tek Heceli Diğer Kelimeler:

Tahtanın üstündeki eti kesti.

Pencerenin önündeki kurumuş ota baktı.

Akşam yatmadan önce sütü ısıtıp içti.

Saç bitinden kurtulmanın yolları.

Karlı havada yürümeden önce botu giydi.

3. kata çıkıp yöneticiyle konuşman gerekir.

Not: Kimi yabancı sözcüklerde de ünsüz yumuşaması olayı görülmez. Örneğin “Devletin desteğiyle birçok proje tamamlandı.” cümlesinde yabancı olan “devlet” sözcüğünde yumuşama olmaz.

Yumuşamanın Olmadığı Diğer Yabancı Sözcükler: hukukun üstünlüğü, milletin iradesi, hürriyetin önemi, poşeti taşı, tabiatı, asaleti…

Not: Sonu “p, ç, t, k” ile biten özel isimler, ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde okurken yumuşama olsa da yazarken bu olay görülmez.

Ünlü Yumuşaması Görülmeyen Özel İsim Örnekleri: Buket’i, Zeynep’e, Mahmut’a, Kıvanç’ı, Samet’i, Burak’a…


6) Ünsüz Türemesi

“Etmek, olmak” yardımcı eylemlerinden biriyle birleşen sözcüklerde görülebilen bu ses olayı, bir ünsüzün ikizleşmesidir.

Ünsüz Türemesi Örnekleri: zannetmek(zan – etmek), affetmek(af – etmek), hissetmek(his – etmek), reddetmek(ret – etmek)…

Not: Birleşik yapılı sözcüklerin dışındaki bazı sözcüklerin ünlü ile başlayan bir ek almasıyla da görülebilir.

Örnekler: zannımca (zan-ım-ca), onun hissi (his-i), son şıkkı oku (şık-ı)…


7) Ünsüz Düşmesi

Sonu “k” ünsüzüyle biten bir sözcük “-cık / -cik” küçültme ekini aldığında bu küçültme ekinden önceki “k” ünsüzünün düşmesi olayıdır.

Ünsüz Düşmesi Örnekleri: ufacık (ufak-cık), minicik (minik-cik), yumuşacık (yumuşak-cık), sıcacık (sıcak-cık)…

Not: Küçültme (-cık/-cik) ekinin dışında bazı sözcüklerin yapım eki almasıyla da ünsüz düşmesi olayı görülebilir. Örneğin “alçak” sözcüğüne “-l” ve “-mak” yapım ekleri geldiğinde “alçak-l-mak” şeklinde bir sıralama olur ancak kelimenin kökündeki “k” ünsüzü düşer. “Yükselmek (yüksek-l-mek), kaldır (kalk-dır), ufalmak (ufak-l-mak) ya da seyrelmek (seyrek – l – mek)…” gibi örnekleri verebiliriz.


8) Ulama

Sonu ünsüzle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir sözcük geldiğinde ulama ortaya çıkar. Yan yana gelen sözcüklerden ilkinin son ünsüzü ile ikincisinin ilk ünlüsünün aynı kelimedeymiş gibi okunmasıdır. “Arabanın aynası, beş ekmek, aralık ayı, telefon ekranı ya da kaybetmek (kayıp – etmek)…” gibi sözcükleri örnek verebiliriz.

Not: Ulamayı oluşturan sözcükler arasında herhangi bir noktalama işareti kullanılmamalı.

Örnek:: kasım, aralık, ocak…

Örnek: “Mont, atkı ve pantolon istedi.”

Açıklama: “mont, atkı” sözcükleri ulama için gereken şartı taşımış ancak arada virgül olduğu için ulama bozulmuş.


9) Kaynaştırma Ünsüzleri

İki ünlü arasında bulunan ve kökün dışında olan “y, ş, s, n” ünsüzleridir.

Kaynaştırma Ünsüzleri Örnekleri: suyu, altışar, annesi, (onun) evini, elbiseye, bekleyen…

Not: Kökün içinde yer alan “y, ş, s, n” ünsüzleri kaynaştırma sayılmaz. “Beşer, yakışıyor, arkadaşım, giyişi ya da kaçışı…” gibi sözcükleri örnek verebiliriz.


Büyük Ünlü Uyumu Kuralı

Kalın Ünlüler: a, ı, o, u

İnce Ünlüler: e, i, ö, ü

Bir sözcüğün tamamen kalın veya ince ünlülerden oluşması kuralıdır.

Büyük Ünlü Uyumuna Uyan Kelime Örnekleri: okul, elbise, tebeşir, hayal, meslek, atkı, yoğurt…

Bu sözcüklerin tamamı ince veya kalın ünlülerden oluşur.

Büyük Ünlü Uyumuna Uymayan Kelime Örnekleri: kase, kalem, kardeş, rüzgar, kitap, kahve…

Bunlar, içinde kalın ve ince ünlüleri bir arada bulundurduğu için büyük ünlü uyumu kuralına uymaz.

Not: Bitişik yazılan birleşik yapılı sözcüklerde büyük ünlü uyumu kuralı aranmaz. “Bilgisayar, yeryüzü, imambayıldı, bilinçaltı, ilkokul, çekyat ya da bakıvermek” gibi sözcükleri örnek verebiliriz.


Sıkça Sorulan Sorular

Ses olayları nelerdir?

Ses olayları; ünlü düşmesi, ünlü türemesi, ünlü daralması, ünsüz benzeşmesi, ünsüz yumuşaması, ünsüz türemesi, ünsüz düşmesi, ulama ve kaynaştırma konularından oluşur.

Sütlaç hangi ses olayı vardır?

Sütlaç sözcüğü “sütlü – aş” sözcüklerinden meydana gelmiş, orta hecedeki “a” ünlüsü düşmüştür.

“Bana, sana” hangi ses olayı vardır?

 “Ben” ve “sen” sözcükleri yönelme hal ekini “-a / -e” aldıklarında ilk ünlünün “a” ünlüsüne dönüşmesidir. Buna ünlü değişimi de deriz.

 “Kaldırım” sözcüğünde hangi ses olayı vardır?

Sözcüğü ek ve köklerine ayıralım: kalk-dır-ım
Gördüğünüz gibi orta hecedeki “k” ünsüzü düşmüştür.

Diye hangi ses olayı vardır?

Sözcüğü ek ve köklerine ayıralım: de-y-e
Gördüğünüz gibi ilk hecedeki “e” ünlüsü “i” ünlüsüne dönüşmüştür, buna ünlü daralması deriz.

Dolapta hangi ses olayı vardır?

Sözcüğü ek ve köklerine ayıralım: dolap-da
Gördüğünüz gibi hal ekinin ünsüzü

Kahve altı hangi ses olayı var?

Kahve sözcüğünün ikinci hecesindeki “e” ünlüsü düşer.

Yiyecek hangi ses olayı vardır?

Sözcüğü ek ve köklerine ayıralım: ye – y – ecek
Gördüğünüz gibi ilk hecedeki “e” ünlüsü “i” ünlüsüne dönüşmüştür, buna ünlü daralması deriz.

Güpegündüz hangi ses olayı vardır?

Pekiştirme sözcüğü olan güpegündüz, “güp – gündüz” şeklinde oluşur ancak ikinci heceyi oluşturan “e” ünlüsü türemiştir.

Ağaçtan hangi ses olayı vardır?

Sözcüğü ek ve köklerine ayıralım: ağaç – dan
Gördüğünüz gibi hal ekine ait olan “d” ünsüzü “t” ünsüzüne dönüşmüş, bu da ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) demektir.

Yorum yapın