Fiilde Yapı Konu Anlatımı

Mastar ekini (-mak, -mek) alabilen veya iş, oluş, durum anlamlarından birini taşıyan sözcüklere fiil denir. Fiilleri yapılarına göre basit, türemiş ve birleşik olmak üzere üçe ayırırız. İşte, fiilde yapı konu anlatımı:

Fiilde Yapı

A) Basit Yapılı Fiiller:

Herhangi bir yapım eki almamış ya da başka sözcüklerle birleşime uğramamış fiillerdir.

Basit Yapılı Fiil Örnekleri: bak, koşuyor, gitmeyecekler, gelmelisin, çözecek…

Pratik Yöntem: İki sözcüğün birleşiminden meydana gelmiyorsa ve hiçbir ek almamışsa ya da aldığı ekler yalnızca kip, kişi, olumsuzluk gibi çekim ekleriyse basit yapılıdır.

B) Türemiş Yapılı Fiiller:

Tek sözcükten oluşan ve en az bir yapım eki almış fiillerdir.

Örnekler: sula, başlıyor, uyutmuş, koşturma, üzüldüm, sevindik, kaçışın, bronzlaşmışsın.

Pratik Yöntem: Türemiş yapılı fiile gelen yapım eklerini -mak, -mek mastar ekiyle okumak mümkün. Bu yöntem sayesinde yapım eklerini çekim eklerinden ayırt edebilirsiniz.

Not: Türemiş yapılı fiiller, isimden fiil veya fiilden fiil yapan yapım ekini alır. Bu yapım eki hakkında daha detaylı bilgi için “Sözcükte Yapı” konu anlatımına bakabilirsiniz.

C) Birleşik Yapılı Fiiller:

İki sözcüğün birleşiminden meydana gelen fiillerdir. Bu yapıdaki fiilleri üçe ayırırız:

1. Kurallı Birleşik Fiiller:

İki fiilin birleşmesinden meydana gelir. Bunlar: yeterlilik, süreklilik, tezlik ve yaklaşma fiilleridir.

Yeterlilik Fiilleri: Bir işin yapılmasında yeterli olduğu veya ihtimal, rica etme gibi anlamlar taşır. (a)bil-, (e)bil- fiilleriyle oluşur.

Örnekler: bakabildim, gelebilmiş, koşabiliyor, anlatabilirsin…

Not: Bu fiilin olumsuzu bil- fiili yerine -ma, -me ekinin getirilmesiyle oluşur.

Örnekler: gidebilmiş – gidememiş, okuyabilirim – okuyamam…

Süreklilik Fiilleri: Bir eylemin geçmişten günümüze kadar devam ettiği anlamı taşır. (a)dur-, (a)kal-, (a)gel- fiilleriyle oluşur.

Örnekler: süredur, bakakaldım, olageldi…

Tezlik Fiilleri: Bir eylemin hızlı bir şekilde olduğu ya da olacağı anlamını taşır. (i)ver- fiiliyle oluşur.

Örnekler: sürüver, bakıverdim, gidivermiş…

Yaklaşma Fiilleri: Eylemin az kalsın olacağı anlamını taşır. Çoğunlukla tehlikeli ya da istenmeyen bir durum için kullanırız. (e)yaz- eylemiyle oluşur.

Örnekler: düşeyazdım, öleyazdım, kırılayazdı…

2. Yardımcı Eylemle Birleşmiş Fiiller:

İsimlere gelen “etmek, olmak, eylemek, kılmak, buyurmak” gibi yardımcı fiillerle oluşur.

Örnekler: reddetmiş, affet, sağ olsun, mutlu kıldınız, dikkat buyurunuz, hasta eyledin…

Dikkat: Yukarıdaki örneklerde bazı fiillerin bitişik, bazılarının ise ayrı olduğu görülmektedir. Burada dikkat etmeniz gereken kural şudur: Fiillerin birleşiminde ünsüz türemesi ya da ünlü düşmesi varsa bu sözcükleri bitişik, yoksa ayrı yazmalıyız. Yoksa yazım yanlışına neden olur.

Örnekler:

Zannediyorum (zan ediyorum) – “n” ünsüzü türemiş.

Kaybolma: kayıp olma – “ı” ünlüsü düşmüş.

Terk ediniz: Ses olayı olmadığı için ayrı yazarız.

Uyarı: Bazen “etmek”, “olmak” gibi fiiller, yardımcı eylem olarak değil; tek başına ayrı bir sözcük olarak kullanılabilir.

Örnek:

Domatesler iki hafta önce oldu. (“olmak” fiili tek başına bir sözcüktür.)

Haberi duyunca mutlu oldu. (“mutlu oldu” birleşik yapılı fiildir.)

Bu kıyafet ancak elli lira eder. (“eder” tek başına bir sözcüktür.)

Tepki göstermek için toplantı salonunu terk etti. (“terk etti” birleşik yapılı fiildir.)

3. Anlamca Kaynaşmış (Deyimleşmiş) Fiiller:

İsim ve fiilin birleşmesinden meydana gelir. Kalıplaşmış mecazlı ifadeler, özellikle deyimler bu gruba girer.

Örnekler: göz boyuyorsun, yorgun düşmüş, kabak tadı verdi, söz aldım, dili tutuldu, yabana atmayın…


Sıkça Sorulan Sorular

Fiil cümlesi nasıl anlaşılır?

Cümlenin anlamını tamamlayan ve kurallı cümlede sonda bulunan yüklemler, tür olarak fiil olur.

Fiiller nasıl bulunur?

Bunun için iki yöntem vardır:
1. İş, oluş ya da durum anlamı bildirmelidir.
2. Kip ve kişi eklerini almalıdır.

Fiil ekleri nelerdir?

Fiil eklerini şu şekilde sıralayabiliriz:
1. Yapım ekleri
a. İsimden fiil yapan ekler
c. Fiilden fiil yapan ekler
2. Çekim ekleri
a. Haber kipleri
b. Dilek kipleri
c. Kişi ekleri
d. Olumsuzluk ekleri

Türemiş yapılı fiil nasıl olur?

Yapım eki almış fiillerdir.

Mutlu olmak kelimesinin yapısı nedir?

Yardımcı eylemle birleşmiş birleşik yapılı fiildir.

Düşeyazmak hangi fiil?

Kurallı birleşik fiillerden süreklilik fiilidir.

Ayrılabilen fiil nedir?

Kurallı birleşik fiillerden yeterlilik fiilidir.

Kaybolmak kelimesinin yapısı nedir?

Yardımcı eylemle birleşmiş birleşik yapılı fiildir.

Birleşik çekimli fiil nasıl olur?

İki kip ekini alan fiildir. Bunların ikinci kip eki aynı zamanda ek fiil ekidir.
Örnek: Uyuyormuş (yor + muş)

Bu notu indirmek için tıklayınız.

“Fiilde Yapı Konu Anlatımı” üzerine 6 yorum

Yorum yapın