Benzeşme Nedir, Örnekleri Neler?

Dilimiz kullanım kolaylığı sunduğu için sözcüklerde bazen bir veya daha fazla ses olayları görürüz. Kalınlık incelik uyumu, ünsüz benzeşmesi ya da yumuşaması gibi bazı temel kurallar bu nedenle ortaya çıkmıştır. İşte, bu yazıda sizlere ses olaylarından biri olan ünsüz benzeşmesi hakkında açıklama yapacağım:

Benzeşme Nedir?

Diğer adı ünsüz sertleşmesi olan benzeşmelerin temel mantığı, “c, d, g” yumuşak ünsüzlerinin “ç, t, k” sert ünsüzlerine dönüşmesi olayıdır. Bu kurala göre sözcüklerin sonu f, s, t, k, ç, ş, h, p ünsüzlerinden biriyle bitmeli, sonrasında gelen ekin ilk harfi “c, d, g” yumuşak ünsüzlerinden biriyle başlamalı. İşte, bu yumuşak ünsüzler yerini “ç, t, k” sert ünsüzlerine bırakır. Bunu aşağıdaki tabloda görebilirsiniz.

"Ağaçta, Bitkin, Koştu" örneklerinde görülen ünsüz benzeşmesi olayını gösteren tablo.

Örnekler:

Yaşça (yaş – ca)

Gittik (git-di-k)

Ağaçtan (ağaç-dan)

Meslektaş (meslek-daş)

Toprakta (toprak-da)

Sütçü (süt-cü)

Bıkkın (bık-gın)

Etçil (et-cil)

Susturma (sus-dur-ma)

Koşmaktan (koş-mak-da)

Küskün (küs-gün)

Askı (as-gı)

Türkçe (Türk-ce)

Saatçi (saat-ci)

Balıktan (balık-dan

Otçul (ot-cul)

Baktım (bak-dım)

Sanatçı (sanat-cı)

Ateşten (ateş-den)

Çocukça (çocuk-ca)

Bitkin (bit-gin)

Pişti (piş-di)

Koştular (koş-du-lar)

Ahşaptan (ahşap-dan)

Üzerinde "Ünsüz Sertleşmesi (Benzeşme)" başlığı yazan, aşağıda örnek olarak "saatçi, otçul, sanatçı, çocukça, gitmekten, koştum" sözcükleri ve en altta "Pratik Çalışma" logosu.

Taktik: Ünsüz benzeşmesini kolaylıkla bulmak için sözcükleri ek ve köklerine ayırmamız, gelen ekteki değişimi takip etmemiz gerekir. Örneğin “baktıktan” sözcüğünü değerlendirelim. Bu sözcüğü ek ve köklerine “bak-tı-k-tan” olarak ayırırız. Kökün hemen yanındaki “görülen geçmiş zaman” ekidir ve aslı “-di” ekidir ancak bunun “-ti” şekline dönüştüğünü yani sertleşmeye uğradığını söyleriz. Ayrıca son ek olan ayrılma hâl eki aslında “-dan/-den” ekidir, bunun da sertleşme uğradığını söyleriz. İşte, bu iki yerde ünsüz sertleşmesi (benzeşmesi) vardır.

Not: Rakamla yazılmış sayıların aldığı ekler de ünsüz benzeşmesi kuralına uymalıdır.

Örnekler: 23′te, 70′ten, 2015′te…

Ünsüz Benzeşmesi ile İlgili Önemli Notlar

1. Ünsüz benzeşmesine uyulmaması yazım yanlışına sebep olur.

2. Bazı sözcüklerde ünsüz benzeşmesi için gereken şartlar olmasına rağmen bu ses olayı görülmemiştir: Çocukcağız,


Sıkça Sorulan Sorular

Ünsüz benzeşmesi hangi harfler?

Ünsüz benzeşmesi f, s, t, k, ç, ş, h, p sert ünsüzlerinden biriyle biten sözcükten sonra “c, d, g” yumuşak ünsüzlerinden biriyle başlayan bir ek geldiğinde bu yumuşak ünsüzlerinin “ç, t, k” sert ünsüzlerine dönüşmesi olayıdır.

Ünsüz yumuşaması örnekleri nelerdir?

Örnekler: koştuğumu (koş-tu-k-um-u), satrancı (satranç-ı), köpeğe (köpek-e)…

Fıstıkçı Şahap nedir, örnek?

Ünsüz benzeşmesi kuralında yer alan “f, s, t, k, ç, ş, h, p” ünsüzlerinin yer aldığı kodlamadır. Bu kodlama içinde yer alan ünsüzler sözcüğün sonunda yer alır. Bunların yanına gelen “c, d, g” ünsüzleri de onlar gibi sert ünsüz haline gelir ve “ç, t, k” ünsüzlerine dönüşür. Aşağıdaki örnekte altı çizil ekler de ünsüz benzeşmesine uğramıştır.
Örnek: balıkçılıktan (balık-cı-lık-dan)

Ünsüz yumuşaması nasıl olur?

“p, ç, t, k” sert ünsüzlerinden biriyle biten bir sözcükten son ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde bu sert ünsüzlerin “b, c, d, ğ” yumuşak ünsüzlerine dönüşmesidir.
Örnekler: kasabı (kasap-ı), basıncı (basınç-ı), umudum (umut-um), uzağı (uzak-a)…

“Benzeşme Nedir, Örnekleri Neler?” üzerine 5 yorum

Yorum yapın