İkilemeler Nedir?

İkilemeler

Oluşumu, anlamı ve cümledeki kullanımıyla aralarında bütünlük olan ve genellikle iki sözcüğün birleşip kalıplaşarak bir yapı oluşturduğu söz grubudur. Anlatımın daha etkili ve güçlü olmasını sağlar.

Örnekler

Güçlü kuvvetli, uçsuz bucaksız, ezik büzük, gide gele, derinden derine, paldır küldür, büyük küçük, süklüm püklüm, gürül gürül, gider gitmez…

İkilemeyi oluşturan sözcükler kendi aralarındaki anlam ilişkisine göre farklı gruplara ayrılır. Bunları 12 gruba ayırdım. Grup adlarından ikilemelerin nasıl oluştuğunu anlayabilirsiniz:

1. Sözcük Tekrarıyla Oluşan İkilemeler

Akşam akşam, sıcak sıcak, hızlı hızlı, iri iri, yavaş yavaş akıllı akıllı…

2. Eş Anlamlı Kelimelerle Oluşan İkilemeler

Ses seda, akıllı uslu, sağlık sıhhat, bitmez tükenmez…

3. Yakın Anlamlı Kelimelerle Oluşan İkilemeler

Bıkmak usanmak, akıl fikir, gürültü patırtı, doğru dürüst, yalan yanlış…

4. Zıt Anlamlı Kelimelerle Oluşan İkilemeler

Az çok, er geç, gece gündüz, irili ufaklı, dost düşman, iyi kötü, varı yoğu, kalka…

5. Biri Olumlu Diğeri Olumsuz Kelimelerle Oluşan İkilemeler

Gelir gelmez, bakar bakmaz, okur okumaz, bakımlı bakımsız, anlar anlamaz…

6. Biri Anlamlı Diğeri Anlamsız Kelimelerle Oluşan İkilemeler

Eğri büğrü, yırtık pırtık, ufak tefek, eski püskü, tek tük, çoluk çocuk…

7. İkisi Anlamsız Kelimelerle Oluşan İkilemeler

Mırın kırın, ıvır zıvır, eciş bücüş, abur cubur, abuk sabuk, kem küm…

8. Yansıma Sözcüklerle Oluşan İkilemeler

Şırıl şırıl, horul horul, gümbür gümbür, zır zır, fokur fokur…

9. Çekim Eki Alarak Oluşan İkilemeler

Baka baka, elden ele, iyiden iyiye, havadan sudan, iğneden ipliğe…

10. Sayılardan Oluşan İkilemeler

İki üç kilo, kırk elli kişi, sekiz on litre…

11. “m” Ünsüzüyle Oluşan İkilemeler

Ev mev, defter mefter, iyi miyi, iş miş, kalem malem…

12. Soru Edatıyla (mı, mi, mu, mü) Oluşanlar

Sağlam mı sağlam, güçlü mü güçlü, iyi mi iyi, zengin mi zengin…

Not: Yukarıda bazı ikilemeler başka kategorilerde de olabilir. Mesela “horul horul” ikilemesi yansıma sözcüklerle oluşan ikilemeler grubunda yazılmış ancak sözcük tekrarıyla oluşan ikilemeler grubunda da örnek olabilir.

İkilemeler de diğer sözcükler gibi kazandıkları anlama veya bulundukları göreve göre isim, sıfat ya da zarf olabilir.

1. İsim Görevinde Olanlar

Genellikle isim çekim ekini (iyelik, çoğul, tamlayan, hal, ek fiil ekleri) alarak isimleşir. İsimler gibi bir varlık, olay, durum ya da soyut bir kavrama karşılık gelir.

Örnekler:

Varını yoğunu satmış. (İsim çekim eki alarak isimleşmiş.)

Hocaların hocası (İsim tamlaması kurmuş.)

Ondan bir daha yardım mardım istemem.

2. Sıfat Görevinde Olanlar

İsimlerin önüne gelerek onları niteler.

Örnekler:

Eğri büğrü ağaçlar görenleri şaşırttı.

Zamanında zengin mi zengin bir insandı.

Onun türlü türlü huyu vardı.

3. Zarf Görevinde Olanlar

Zarflar gibi durum, zaman ya da miktar anlamı bildiren ikilemelerdir.

Örnekler:

Bana üzgün üzgün bakıyordu.

Çaydanlıktaki su fokur fokur kaynıyor.

Gece gece iş çıkarma.

İkilemeler cümlede kazandığı anlama göre farklı görevlerde bulunabilir. Bunlardan bazıları: betimleme, niteleme, pekiştirme, durum, zaman, miktar, kesinlik veya tahmindir.

1. Betimleme Anlamında Olanlar

Varlık ya da mekânın biçimsel özelliklerini bildiren bu tür ikilemeler genellikle en, boy ya da renk bildirir.

Örnekler:

Sahilde irili ufaklı çakıl taşları vardı. (Biçimsel özellik)

Kara kara gözleriyle etrafa bakıyordu. (Renk)

2. Niteleme Anlamında Olanlar

Sıfatlar gibi isimlerin önüne gelerek onların anlamını etkiler. Yukarıda betimleme için verilen örneklerde ikilemeler aynı zamanda isimleri nitelemiştir.

Örnekler:

Ivır zıvır işlere zaman ayırmamalısın.

Zehir zemberek sözlerle halasını şaşırttı.

3. Pekiştirme Anlamında Olanlar

Anlatımı güçlendirmek için kullanılan ikilemelerdir. Üslubun etkili olmasını sağlar. Genellikle “mi” soru edatıyla oluşur.

Örnekler: çalışkan mı çalışkan, iyi mi iyi, güçlü mü güçlü ya da hızlı mı hızlı.

4. Durum Anlamında Olanlar

Tıpkı zarflar (belirteç) gibi fiil soylu sözcüklerin nasıl olduğunu bildiren kelime gruplarıdır.

Örnekler:

Toplantıda bağıra bağıra konuşmanın bir anlamı yoktu.

Bahçedeki ağaçları teker teker budadı.

Merdivenlerden yukarı hızlı hızlı çıktı.

İleri geri konuşunca salondakilerin tepkisini aldı.

5. Zaman Anlamında Olanlar

“Ne zaman?” sorusuyla bulunan bu tür ikilemeler olayın zamanını bildirir. Genellikle zarflar içinde yer alır.

Örnekler:

Sesi duyar duymaz dışarı çıktı. (Tezlik)

Babası gelir gelmez kitabı eline aldı. (Tezlik)

Ağacın gölgesinde otura otura sıkıldım. (Süreklilik)

6. Miktar Anlamında Olanlar

Kendinden sonraki fiil soylu sözcüklerin miktarını bildirir. Tıpkı miktar zarfları gibi “Ne kadar?” sorusuyla bulunur.

Örnekler:

Kolundaki şişlik azar azar küçülüyordu.

O sınava hiç mi hiç çalışamamış.

7. Kesinlik Anlamında Olanlar

Bir olayın mutlaka gerçekleşeceğini bildiren ifadelerdir. Ayrıca bu ifadeleri kullanan kişi öne sürdüğü iddiasında kendine güveniyordur.

Örnekler:

Çalışmalarımız er geç tamamlanacak.

Eninde sonunda benim dediğim olacak.

8. Tahmin (Yaklaşık) Anlamında Olanlar

Bu anlamda kullanılan ikilemeler “yaklaşık olarak” anlamını bildirir.

Örnekler:

Tezgâhtaki ürünlerin hemen hemen hepsi satıldı.

Aşağı yukarı on yıl önce Samsun’daydım.

9. Aşama Anlamında Olanlar

Aşamalı durum bildiren bu ikilemeler bir durumun basamak basamak daha iyi veya kötüye gittiğini ifade eder.

Örnek: Hastanın durumu günden güne düzeliyordu.

İkilemeler kendi başlarına veya başka sözcüklerle birleşerek herhangi bir öge içinde yer alabilir.

1. Yüklem İçinde Olanlar

Tek başına veya söz grubu halinde yüklem olur. Böylece cümlenin anlamca tamamlanmasını sağlar.

Örnekler:

Yanağı al al, gözleri kara kara.

Yağmur damlaları iri iriydi.

2. Özne İçinde Olanlar

Yükleme sorulan “kim” ya da “ne” sorusuyla bulunur.

Örnekler:

Onun bitmez tükenmez bir enerjisi vardı.

Kırık dökük eşyalar yolun karşısındaki çöpe atıldı.

3. Nesne İçinde Olanlar

Nesne içinde yer alır yani öznenin yaptığı işten etkilenir. “neyi, kimi, ne?” sorularından biriyle bulunur.

Örnekler:

Eski püskü kıyafetleri dolaptan alıp çöpe attı.

Mırın kırın eden görevliyi sonunda ikna etti.

4. Yer Tamlayıcısı (Dolaylı Tümleç) İçinde Olanlar

Yer tamlayıcısı içinde yer alan bu tür ikilemeler tek başlarına veya söz grubu halinde nereye, nerede, nereden, kime, kimde, kimden, neye, neyde, neyden sorularından biriyle bulunur.

Örnekler:

Yarım yamalak işlerden bir hayır gelmez.

Saçma sapan düşüncelerden bir an önce kurtul.

5. Zarf Tümleci İçinde Olanlar

Zarf tümleci içinde yer alarak fiil yükleminin durum ya da zamanını bildirir.

Örnekler:

Olan biteni birer birer anlattı.

Bir kafeye gidip baş başa konuştuk.

6. Edatlı Tümleç İçinde Olanlar

“ile” edatıyla bütünleşip birliktelik veya araç anlamı bildirir. “Ne ile, kim ile?” sorularından biriyle bulunur.

Örnekler:

Toplantıya katılan adam, kılık kıyafetiyle dikkatimizi çekti.

Deste deste parayla alışverişe gitmiş.

1. İkilemeler kalıplaşmış söz gruplarıdır bu yüzden ikilemeyi oluşturan sözcüklerin yeri değişmez.

Örnek:

Allı pullu elbise (doğru kullanım)

Pullu allı elbise (yanlış kullanım)

2. İkilemeler arasında herhangi bir noktalama işareti gelmez.

Örnek:

az, çok (yanlış)

az çok (doğru)

3. Bazı ikilemeler daha sonra kalıplaşarak birleşik yapılı sözcük haline gelmiştir.

Örnek: Onun gelmesiyle bütün plan altüst oldu.


Sıkça Sorulan Sorular

İkileme örnekleri nelerdir?

hızlı hızlı, gürül gürül, bitmez tükenmez, yalan yanlış, gece gündüz, gelir gelmez, eciş bücüş, havadan sudan ya da türlü türlü örnekleri.

İkileme özellikleri nelerdir?

1. Genellikle iki sözcükten meydana gelir.
2. İkilemeler belli kurallarla oluşur: Sözcük tekrarı, eş anlamlı kelimeler, yakın anlamlı kelimeler, zıt anlamlı kelimeler, biri olumlu diğeri olumsuz kelimeler, biri anlamlı diğeri anlamsız kelimeler, ikisi anlamsız kelimeler, yansıma kelimeler, çekim ekiyle oluşanlar, sayılardan oluşanlar, “m” ünsüzüyle oluşanlar veya soru edatıyla oluşanlar.
3. İkilemeyi oluşturan sözcükler arasında herhangi bir noktalama işareti gelmez.

Dümdüz bir ikileme midir?

Hayır, pekiştirmeli sözcüktür.

Sıcak mı sıcak ikileme mi?

Evet, “mi” soru edatıyla oluşmuş ikilemedir.


Bu notu indirmek için tıklayınız.

Yorum yapın