Ünsüz Değişimi Nedir?

Sözcük içinde bazı ünsüzlerin değişimiyle oluşan bu ses olayı sıklıkla karşılaştığımız ve oldukça basit bir konudur. Ayrıca ses bilgisi hatta yazım kurallarında bile çıkma ihtimalinin olması bu konuya neden önem vermemiz gerektiğini cevaplar. İşte, bol örnekleriyle ünsüz değişimi konu anlatımı:

Ünsüz Değişimi

Diğer adı ünsüz yumuşaması olan bu ses olayında “p, ç, t, k” sert ünsüzleriyle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde bu sert ünsüzlerinin “b, c, d, ğ” yumuşak ünsüzlerine dönüşmesi olayıdır.

Kural: Sonu “p, ç, t, k” sert ünsüzlerinden biriyle biten bir sözcük, ünlüyle başlayan bir ek aldığında bu sert ünsüzlerinin yerini “b, c, d, ğ” yumuşak ünsüzlerine dönüşmesi olayıdır. Örneğin “kitap” sözcüğü “p” sert ünsüzü ile bitmiş. Bu sözcük ünlüyle başlayan bir ek, mesela belirtme hâl eki aldığında sözcüğün son hâli “kitabı” olur. Dikkat ettiğiniz gibi “p” yerine “b” ünsüzü gelmiştir.

Örnekler:

Öğüdü (öğüt-ü)

Geldiğimi (geldik-imi)

Balığa (balık-a)

Kiremidi (kiremit-i)

Soğuğa (soğuk-a)

Ümidimiz (ümit-imiz)

Kayboldu (kayıp + oldu)

Yazlığa (yazlık-a)

Hesabı (hesap-ı)

Dengi (Denk-i)

Yamaca (yamaç-a)

Anlattığı (anlattık-ı)

Dolaba (dolap – a)

Kitabı (kitap-ı)

Kaydoldu (kayıp + oldu)

Kalbim (kalp-im)

Rengi (renk-i)

Ağacı (ağaç-ı)

Amacımız (amaç-ımız)

Kepengi (kepenk-i)

Çekici verir misin? (çekiç + i)

Araca (araç-a)

Tadı (tat-ı)

Umudumuz (umut-umuz)

Kâğıdı (kâğıt-ı)

Yurdu (yurt-u)

Mizacı (mizaç-ı)

Toprağı (toprak-ı)

Sokağa (sokak-a)

Çocuğu (çocuk-u)

Sarkacı (sarkaç-ı)

Koştuğum (koştuk-um)

Gasbetmiş (gasp + etmiş)

Farklı renklerde olan ve "p, ç, t, k" başlıklarının olduğu dört kutucuk içinde her başlığın yumuşama örneğini gösteren tablo. Tablonun gerisinde fon olarak "P" logo var.

Ünsüz Değişimi ile İlgili Önemli Notlar

Bazı tek heceli ve birleşik yapılı sözcüklerde ünsüz yumuşaması olmaz.

Örnekler:

Atı

Üçe

İpi

Kaçı

Akan

Saçın

Atıp

Hukukum

Devletim

Sanata

Suratı

Parka

Özel isimlerde veya bazı birleşik yapılı ya da tek heceli sözcüklerde ünsüz değişimi olayı görülmez.

Örnekler:

Otu

Suçu

Kaçın

Milletimiz

Sepeti

Konutu

Servetim

Kıyafeti

Ahmet‘e

Murat‘a

Yozgat‘ı

Ünsüz değişimi yalnızca belli sözcükte değil, birçoğunda görülür: İsim, sıfat, zarf, fiil, fiilimsi…

Örnekler:

Çoğu (çok-u): Zamir

Kayboldu (kayıp + oldu): Fiil

Söylediğim

Yurdu (yurt-u): İsim

Bir sözcükte birden fazla ses olayı olabilir.

Örnek: Zannettiğim

Bu sözcükte sırasıyla şu ses olayları vardır: ünsüz türemesi, ünsüz benzeşmesi (sertleşme), ünsüz yumuşaması (değişimi)

Kökün içinde ünsüz ünsüz yumuşaması olmaz.

Örnek: “ağaç” sözcüğünde “ğ” ünsüzü kökün içinde olduğu için yumuşama değildir.


Sıkça Sorulan Sorular

Ünsüz yumuşaması hangi konuya ait?

Ses olayları (ses bilgisi) konusuna aittir.

Ünsüz benzeşmesi nedir örnekler?

Sonu f, s, t, k, ç, ş, h, p sert ünsüzlerinden biriyle biten sözcükten sonra “c, d, g” yumuşak ünsüzlerinden biriyle başlayan bir ek geldiğinde bu yumuşak ünsüzlerinin “ç, t, k” sert ünsüzlerine dönüşmesi olayıdır.
Örnekler:
Sütçü (süt-cü)
Bıkkın (bık-gın)

Fıstıkçı Şahap nedir?

“f, s, t, k, ç, ş, h, p” sert ünsüzlerin kodlanışıdır. Bu sayede sert ünsüzleri akılda tutmak daha kolay oluyor.

Ünsüz yumuşaması nasıl olur?

“p, ç, t, k” sert ünsüzlerinin “b, c, d, ğ” yumuşak ünsüzlerine dönüşmesiyle olur. Daha detaylı bilgi için bu sayfanın başına bakınız.

Evrağı mı evrakı mı?

Bu sözcükte yumuşama olmadığı için doğru yazımı: “evrakı”

Tek heceli sözcüklerde ünsüz yumuşaması olmaz mı?

Eve, birçok tek heceli sözcüklerde bu ses olayı olmaz ancak bazılarında da olabilir: giden

Yumuşak ünsüzler hangileri?

Yumuşak ünsüzler: “b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z” harfleridir.

Ayakkabı ünsüz yumuşaması var mı?

Evet, vardır. Sözcüğü kök ve ekine ayıralım: “ayak + kap-ı”
Gördüğünüz gibi “p” sert ünsüzü yerini “b” yumuşak ünsüzüne bırakmıştır.

“Ünsüz Değişimi Nedir?” üzerine 2 yorum

Yorum yapın