Adlaşmış sıfat fiil nedir, nasıl bulunur ve örnekleri nelerdir? İşte, taktikleriyle adlaşmış sıfat fiil konusu:
Sıfat Fiil Nedir?
Sıfat fiiller tıpkı sıfatlar (ön adlar) gibi isimlerin anlamını etkileyen fiil soylu sözcüklerdir. Bunlar isimlerin önüne gelerek onları niteler. Bunların sıfatlardan farkı, fiil soylu olup “-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş” eklerinden birini almasıdır.
Örneğin “Anlamayan öğrenciler parmak kaldırsın.” cümlesinde “anlamayan” sözcüğü sıfat fiildir ve sağındaki “öğrenciler” isminin anlamını etkilemiştir.
Adlaşmış Sıfat Fiil Nedir?
Bir sıfat fiil, isimle birlikte kullanıldığında sıfat tamlamasını oluşturur. Bu, genel bir kullanımdır ancak kimi sıfat fiillerin nitelediği isim düşer. Tamlama oluşturamayan sıfat fiiller de adlaşmış sıfat fiile dönüşür. Bunlara adlaşmış dememizin nedeni, düşen ismin yerine geçmesidir. Yukarıdaki örneği adlaşmış sıfat fiile şu şekilde dönüştürebiliriz: “Anlamayanlar parmak kaldırsın.”
Örnekler
Sıfat Tamlaması: Filmi izleyen seyirciler filmden memnun değildi.
Adlaşmış Sıfat Fiil (ASF): Filmi izleyenler filmden memnun değildi.
Sıfat Tamlaması: Müdür, derece yapan öğrencileri çağırdı.
Adlaşmış Sıfat Fiil (ASF): Müdür derece yapanları çağırdı.
Sıfat Tamlaması: Yaptığın hatalardan sen sorumlusun
(ASF): Yaptıklarından sen sorunlusun.
Sıfat Tamlaması: Kitabı bitiren okurlar olayların iyi kurgulandığını söyledi.
(ASF): Kitabı bitirenler olayların iyi kurgulandığını söyledi.
Sıfat Tamlaması: Konuyu anlamayan öğrenciler parmak kaldırsın.
(ASF): Konuyu anlamayanlar parmak kaldırsın.
Sıfat Tamlaması: Naralar atarken tanımadığı insanlara sanki gözdağı veriyordu.
(ASF): Naralar atarken tanımadıklarına sanki gözdağı veriyordu.
Sıfat Tamlaması: Anlatılan haberlere göre hastanede birkaç gün daha kalacakmış.
(ASF): Anlatılanlara göre hastanede birkaç gün daha kalacakmış.
Sıfat Tamlaması: Marketten alacağımız ürünlerin listesini çıkarmış.
(ASF): Marketten alacaklarımızın listesini çıkarmış.
Taktik:
1. Önce sıfat fiili buluruz.
2. Sıfat fiil ekinden sonra isim çekim ekini almışsa adlaşmış sıfat fiildir. (anlayanlar, gelenleri, okuyana, getirmeyenden…)
3. Eğer isim çekim ekini almamışsa sağında nitelediği isim var mı diye bakarız. Bunun için sağında uygun bir isme “Nasıl?” sorusunu sormak gerekir.
4. Sıfat fiil, o soruya cevap verebiliyorsa tamlama kurmuştur ancak cevap veremiyorsa adlaşmış sıfat fiildir.
Dikkat: Adlaşmış sıfat fiiller fiilimsi sayılır, soru çözerken bunları da hesaba katmak gerekir.
Uyarı: Adlaşmış sıfat fiille kalıplaşmış sıfat fiili karıştırmayınız. Adlaşmış sıfat fiiller fiilimsi özelliğini korumuş ancak kalıplaşmış sıfat fiiller fiilimsi olmaktan çıkmış, yeni bir anlam kazanmış. Örneğin “Masada içecekler eksikti.” cümlesinde “içecek” sözcüğü kalıplaşmış sıfat fiildir. “Ayran içecekler parmak kaldırsın.” cümlesinde ise adlaşmış sıfat fiildir.
Adlaşmış sıfat fiiller bazen isim tamlamasında tamlayan ya da tamlanan görevinde olur.
Sıkça Sorulan Sorular
Evet, fiilimsi sayılır.
Ad aktarmasında bir ismi başka isim yerine kullanırız ayrıca iki isim arasında tamlama ilgisi olmaz ancak adlaşmış sıfat fiil hâlâ hareketlilik anlamını sürdürür.
Örnek: Evden izin aldım. (“Ev” ile “aile” arasında bağlantı kurabiliriz bu nedenle ad aktarmasıdır.)
Örnek: Çalışanlar emeğinin karşılığını alır. (“Çalışanlar” adlaşmış sıfat fiildir ve “insanlar” ismi düşmeseydi niteleyecekti.)
Mavi gökyüzü (renk bildiren)
Uzun halı (biçim bildiren)
Üzgün adam (durum bildiren)
İsimlerle birlikte olan sıfatlar adlaştığında sıfat sayılmaz. Cümledeki kullanımına göre genellikle isim olur.
Cümledeki kullanımına göre sıfat veya adlaşmış sıfat olabilir. Mesela “İhtiyar kadın, karşıdaki gemiye uzun uzun baktı.” cümlesinde sıfat, “İhtiyar, karşıdaki gemiye uzun uzun baktı.” cümlesinde adlaşmış sıfattır.
Evet, “Çözülecek testlerin listesini getirdim.” cümlesinde tamlama kuran sıfat fiili önce adlaşmış hale getirelim: “Çözüleceklerin listesini getirdim.” Bu cümlede geçen “çözüleceklerin listesi” “çözüleceklerin” kelimesi adlaşmış sıfat fiile dönüşmüş ve sağındaki “liste” ismiyle isim tamlaması kurmuştur.
Bir yanıt yazın