İşte, sözcükte yapı konu anlatımı:

Sözcükte Yapı Konu Anlatımı

Yukarıdan aşağıya doğru sıralanmış renkli kutucuklarda "Kökler, Yapım Ekleri, Çekim Ekleri, Gövde, Sözcükte Yapı" yazıyor. Geride fon olarak "Pratik Çalışma" logosu var.

A) Kökler

Bir sözcüğün üzerindeki bütün ekin çıkarılmış en kısa halidir, eke göre önde olur ve sözcüğün anlamıyla arasında bağlantı kurulabilir.

Örnekler: sus, çay, renk, gel, ev, kutu, ben, cam, araba, bulut…

Not: Kökün kelimenin kendisiyle anlamsal bir bağı vardır. Yani “balıkçı” kelimesinin kökü “bal” değil, “balık”tır. Çünkü “bal” ile “balık” arasında anlamsal bağ kurulamaz.

1) İsim Kökü:

Varlık, kavram veya olay anlamı olarak kullanılan köklerdir. Bu kökler -mek/-mak mastar ekini kabul etmez.

Örnekler: çanta, resim, ev, duvar, su, perde, elma, limon, tablo, göz, saat, hasta…

2) Fiil Kökü:

Hareketlilik anlamı taşıyan köklerdir. İş, oluş veya durum bildirir. Bu kökler -mak/-mek mastar ekiyle okunabilir.

Örnekler: git-, kal-, gör-, sus-, in-, çık, duy-, bil-, yaz-, çiz-, yap-, kes-, kaç-, sat-…


B) Ekler

Sözcüklere yeni anlamlar kazandıran, onların türünü değiştiren ya da farklı görevler (çoğul, aitlik, yüklem…) üstlenmesini sağlayan ünlü veya ünsüz harflerdir. Tek başlarına bir anlamı yoktur, sadece sözcüklerle kullanıldığında anlam kazanır.

Örnekler: at-tı, al-mış-sa, balık-çı-lık-tan, önem-se-meli-siniz, eksi-l-miş…

1. İsim Çekim Ekleri:

İsim türündeki sözcüklere gelerek çoğul, aitlik, hal gibi görevlerde bulunur. İsim çekim ekleri şunlardır: – Çoğul Eki (-ler)- Hâl (Durum) Ekleri (-i, -e, -de, -den)- İyelik Eki (-m, -n, -, -miz, -niz, -leri)- Tamlayan (İlgi) Eki (-in, -im)- Ek Fiil Ekleri (-dır, -di, -miş, -se)

Çoğul Eki (-ler/lar):

İsimlerin birden fazla olduğunu bildiren eklerdir.

Örnekler: çocuklar, kalemler, ağaçlar, duygularım, misafirler

Hâl (Durum) Ekleri (-i, -e, -de, -den)

Belirtme Hâl Eki(-ı/-i/-u/-ü): Öznenin yaptığı işten etkilenen varlık veya kavramları belirtir. “Neyi, kimi, nereyi?” gibi sorularla bulunur.

Örnekler: Çocuğu çağır, kalemleri getir, ağaçları budamış, duygularımı anlattım…

Yönelme Hâl Eki (-a/-e):

Cümledeki yargının yerini belirten bu ek, nereye, kime, neye?” sorularıyla bulunur.

Örnekler: Çocuğa, kalemlere, ağaçlara, duygularıma

Bulunma Hâl Eki (-de/-da/-te/-ta):

Cümlede yargının yerini veya zamanını. “Nerede, neyde, kimde, ne zaman?” sorularıyla bulunur.

Örnekler:

Olayda anlamadığım bazı kısımlar var.

Parkta biraz oturup sohbet ettik.

Şiirlerinde memleket özleminden bahsetmiş.

Hazırladığım evraklar sende kalsın.

Not: Bulunma hâl ekleri bazen kendinden sonraki ismi niteleyebilir. Böylece isim türünden çıkıp sıfata dönüşür.

Örnek: Sözde sorularla beni oyalama.

Ayrılma Hâl Eki (-den/-dan/-ten/-tan):

Cümledeki yargının yerini, zamanını veya nedenini belirtir.

Örnekler:

Kendimden bahsetmek istemiyorum.

Az önce fuardan geldim.

Sabahtan beri çalışıyorum.

Dolabın kapısından ses geliyor.

Not: Ayrılma hâl eki bazen sıfatlar gibi kendinden sonraki ismi niteleyebilir.

Örnek: Sudan bahanelerle işi yokuşa sürüyorsun.

Hâl ekleri hakkında detaylı bilgi için tıklayınız.

İyelik (Aitlik, Sahiplik) Ekleri (-m, -n, -i, -miz, -niz, -leri):

İsim tamlamasında tamlanan (son sözcük) durumundaki isimlere gelerek bir varlık, kavram ya da olayın kime veya neye ait olduğunu belirten eklerdir. Kişiye göre değişime uğrar.

Örnekler:

benim elbisem, senin elbisen, onun elbisesi, bizim elbisemiz, sizin elbiseniz, onların elbiseleri

Not: Görüldüğü gibi iyelik ekini alan bir sözcük “benim, senin, onun, bizim, sizin, onların” zamirleriyle okunmaya uygundur ancak iyelik ekini aramak için tamlamanın olması şart değil, bazen tamlayan durumundaki ilk sözcük düşebilir.

Örnekler: telefonum, telefonun, telefonu, telefonumuz, telefonunuz, telefonları

İyelik Ekiyle İsmin Belirtme (-i) Hal Eki Arasındaki Fark:

İyelik eki, eklendiği ismin kime veya neye ait olduğunu belirtir. Mesela “Kalemi oldukça güzeldi.” ile “Kalemi dışarı attı.” örneklerine baktığınızda ilkinde kalemin kime ait olduğu (onun) belli ancak ikincisinde belli değil çünkü iyelik ekini almamış, belirtme hal (-i) ekini almıştır.

Örnekler:

Saati iki ay geçmeden bozuldu. (iyelik eki)

Saati yarın tamirciye götüreceğim. (belirtme hal eki)

Tamlayan (İlgi) Eki

Birden çok ismin aralarında ilgi kurarak tamlama haline gelmesini sağlar. Genel anlamdaki bir ismin hangisi olduğunu, yani belli olduğunu ortaya çıkaran eklerdir. İsim tamlamasında ilk sözcüğün aldığı -in veya -im ekleridir. Tamlamalar bu eki alırsa belirtili, almazsa belirtisizdir.

Örnekler:

ağacın dalı, köprünün ayakları, apartmanın bahçesi, öğretmenimizin kalem, benim kıyafetim, senin çantan, dayımın komşusunun oğlu

Ek Fiil Ekleri

Ek fiillerin iki görevinden biri isimlere gelerek onların yüklem olmasını ya da şart anlamı kazanmasını sağlar.

Ek Fiil Ekleri Şunlardır: -dır, -di, -miş, -se

Örnekler:

Babam son derece duygusal biridir.

Buradaki işimiz oldukça kolay.

Buralarda eskiden portakal ağaçları varmış.

Bunlar istenen evraklarsa işimiz kolay (dır).

Not: Yukarıdaki örneklerde her bir cümlenin sonunda ek fiil bulunmakta, son örnekte ayrıca cümlenin şart anlamı kazanmasını sağlayan “-se” eki bulunmakta.

2. Yapım Ekleri:

Yapım ekleri dörde ayrılır:

İsimden İsim Yapan Yapım Ekleri (-li, -siz, -lik, -ci, -cil, -sal…)

İsimden Fiil Yapan Yapım Ekleri (-la, -a, -al, -sa, -d -l…)

Fiilden İsim Yapan Yapım Ekleri ( -ti, -gi, -ici, -ek, -ım, -i, -gin…)

Fiilde Fiil Yapan Yapım Ekleri (-r, -t, -tır, -l, -n, -ş, -ala…)

İsimden İsim Yapan Yapım Ekleri (-li, -siz, -lik, -ci, -cil, -sal…):

– li Eki: Ankaralı, nişanlı, bisikletli, güçlü…

-siz Eki: renksiz, umutsuz, suçsuz, hedefsiz…

-lik Eki: işçilik, bardaklık, kalemlik, güzellik…

-ci Eki: baloncu, sütçü, kitapçı, simitçi…

-cil Eki: etçil, insancıl, bencil, evcil…

-sal Eki: işlemsel, anlamsal, bitkisel, evrensel…

İsimden Fiil Yapan Yapım Ekleri (-la, -a, -al, -sa, -da, -l…):

-la Eki: başla, kolla, suçla, ütüle…

-a Eki: türe, kana, yaşa, boşa…

-al Eki: düzel, azal, yönel, çoğal…

-sa Eki: susa, önemse, garipse…

-da Eki: şırılda, fokurda, ışılda, gürülde…

-l Eki: incel, kısal, eksil, doğrul…

Fiilden İsim Yapan Yapım Ekleri ( -ti, -gi, -ici, -ek, -ım, -i, -gin…):

-ti Eki: karartı, görüntü, uzantı, çarpıntı…

-gi Eki: askı, atkı, çizgi, sevgi…

-ici Eki: yakıcı, soğutucu, görücü, üzücü…

-ek Eki: durak, barınak, yatak, kaçak…

-ım Eki: giyim, alım, satım, tüketim…

-i Eki: batı, doğu, örtü, korku…

-gin Eki: yetişkin, dalgın, suskun, bitkin…

Fiilden Fiil Yapan Yapım Ekleri (-r, -t, -tır, -l, -n, -ş, -ala…):

-r Eki: kopar, duyur, gider, pişir…

-t Eki: uyut, boyat, okut, bitirt…

-tır Eki: koştur, baktır, sustur, yazdır…

-l Eki: atıl, üzül, sarıl, çözül…

-n Eki: sevin, yıkan, taran, boyan…

-ş Eki: görüş, tartış, anlaş, bakış…

-ala Eki: itele, kovala, eşele…

Not: Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi yapım ekleri sözcüğün anlamını değiştiren, onlardan yeni kelimeler türeten, bazen de sözcüğün türünü değiştiren (isimden fiile, fiilden isme) eklerdir. Çoğunlukla çekim eklerinden önce gelir.


C) Gövde

1. İsim Gövdesi

İsimden isim veya fiilden isim yapan yapım ekleri sayesinde türemiş sözcüklerdir.

Örnekler: güzellik, baloncu, bencil, sevgi, durak, korku…

2. Fiil Gövdesi

İsimden fiil veya fiilden fiil yapan yapım ekleri sayesinde türemiş sözcüklerdir.

Örnekler: suçla, düzel, garipse, uyut, çözül, atış…


D) Sözcükte Yapı

1. Basit Yapılı Sözcükler

Herhangi bir yapım eki almamış ve tek sözcükten oluşmuştur. Çekim ekini alıp almaması onun yapısını değiştirmez.

Örnekler: Kalem (kök halinde), çocuk – lar (çekim eki), bahçe – miz – de (çekim ekleri), yer – ler – imiz – in (çekim ekleri)

Not: Dikkat edildiği gibi basit yapılı sözcükler kök halinde veya çekim ekiyle karşımıza gelmekte.

2. Türemiş Yapılı Sözcükler

Tek sözcükten oluşmuş ve en az bir yapım eki almış sözcüklerdir. Aldığı yapım eki sayesinde yeni bir anlam kazanmıştır.

Örnekler: Kalem – lik, yap – ı – sal, simit – çi – den, gör – gü, bil – gi – li, kol – la – mış, uyu – t, huy – suz, koş – tur – ma

Not: Bir sözcüğün çekim eki alıp almaması yapısını değiştirmez. Türemiş olması için yapım eki alması gerekir.

3. Birleşik Yapılı Sözcükler

İki sözcüğün birleşiminden meydana gelen kaynaşmış yapılardır. İsim + isim, isim + fiil veya fiil + fiil türünden sözcüklerin birleşiminden meydana gelir.

Örnekler: ilkbahar, sonbahar, kuşburnu, aşevi, yeryüzü, sütlaç, büyükbaba, cumartesi, kaybolmak, zannetmek, hapsolmak…


Sıkça Sorulan Sorular

Arkadaş kelimesi türemiş mi?

Evet, “arka” sözcüğü “-daş” yapım ekini alarak türemiş olmuştur.

Okul kelimesi basit mi türemiş mi?

“Oku” fiil köküne gelen “-l” yapım ekiyle türemiş yapılı isim olur.

Kardeş türemiş midir?

Evet, “karın” sözcüğü “-daş” yapım ekini almıştır.

Eğitim kelimesi basit mi türemiş mi?

“Eğ-” fiili “-ıt” ile “-ım” yapım eklerini alarak türemiş yapılı olmuştur.

Saygı türemiş kelime mi?

Evet, “say-” fiili “-gı” yapım ekini alarak türemiş olmuştur.

Yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Scroll to Top