İşte, İsim Tamlaması konu anlatımı:

İsim Tamlaması Konu Anlatımı

En az iki isim birleşerek söz grubu oluşturur.

İsim tamlamasını oluşturan sözcükler tek bir isme karşılık gelir.

Örneğin “çocuk odası” tamlamasında akla ne sadece çocuk ne de oda gelir. Bunlar bütündür, her ikisi anlam üzerinde katkıda bulunur.

Dikkat: İsimlerin dışında zamir, adlaşmış sıfat veya fiilimsiler de tamlama kurabilir.

Örnekler

Bahçe kapısı

Elbise deseni

Pencerenin camı

Tolga’nın çantası

Ayakkabı bağı

Havanın sıcaklığı

Deniz manzarası

Kahve çekirdeği

Elbise dolabının kapağı

Halamın komşusunun oğlu

Sınav kitapçığı

Mahalle girişi

Mersin tantunisi

Not: İki sözcükten oluşan isim tamlamasında ilk sözcük tamlayan, ikinci sözcük tamlanandır.

İsim Tamlaması konusunun unsurlarını örneklerle gösteren tablo.

1. Belirtili İsim Tamlaması

İki sözcükten oluşan bu tamlamada bahsettiğimiz isim bellidir.

İsmin kime ya da neye ait olduğunu biliriz.

İlk sözcük (tamlayan) -ın, -in, -un, -ün, -ım, -im, -um, -üm eklerinden birini alır.

Örnekler

Kapının rengi

Dolabın kapağı

Defterin sayfaları

Bizim çalışmamız (Zamir ve fiilimsiyle oluşmuş.)

Mavinin tonları (Adlaşmış sıfat ve isimle oluşmuş.)

Çalışanların sayısı (Fiilimsi ve isimle oluşmuş.)

Okumanın önemi (Fiilimsi ve isimle oluşmuş.)

2. Belirtisiz İsim Tamlaması

İki sözcükten oluşur.

Tamlamanın bildirdiği isim belli değildir.

Genel anlam bildirir yani ismin kime ya da neye ait olduğunu bilmeyiz.

İlk sözcük (tamlayan) herhangi bir ek almaz.

Örnekler

Yara bandı

Çocuk oyuncağı

Çiçek kokusu

Alın teri

Bağ evi

Çevre yolu

Çevrim dışı

Demir yolu

Dil bilgisi

El birliği

Güç birliği

Oy birliği

Hava yolu

Huzurevi

İngiliz anahtarı

Söz dizimi

Yurt dışı

Yurt içi

Belirtili ve Belirtisiz İsim tamlaması konusunu karşılaştıran tablo.

Belirtili ve Belirtisiz İsim Tamlaması Arasındaki Farklar

Belirtili isim tamlamasında varlık genel anlam özelliği kazanmıştır, belirtili isim tamlamasında hangi varlık olduğu bellidir.

Belirtili isim tamlamasında ilk sözcük tamlayan eki (-ın, -in, -un, -ün, -ım, -im, -um, -üm) alır, belirtili isim tamlaması bu eki almaz.

Belirtili ve Belirtisiz İsim Tamlamasının Benzer Yönleri

Her iki tamlama türünde tamlanan durumundaki ikinci sözcük iyelik (aitlik, sahiplik) ekini (-im, -in, -ı, -miz, -niz, -leri) alır çünkü bu ek olmadığında anlamda bozulma olur.

Dikkat: Belirtili, belirtisiz ya da zincirleme isim tamlamasında ikinci sözcük (tamlanan) mutlaka iyelik ekine ihtiyaç duyar.

3. Zincirleme İsim Tamlaması

En az üç sözcüğün birleşerek oluşturduğu tamlamadır.

Örnekler

Duvar kâğıdının deseni hoşuma gitmedi.

Okul kantininin sahibi değişmiş.

İnternet sitesinin linkini telefonuma atar mısın?

Çocuğun sırt çantasını yırtmışlar.

Öğretmenin el kitabı sınıfta kalmış.

4. Takısız İsim Tamlaması

Tamlayan (ilk sözcük) tamlananın (ikinci sözcük) neyden yapıldığını ya da neye benzediğini bildirir.

Niteleme sıfatıyla karıştırılsa da ondan farkı bir maddenin ham maddesini belirtmesi ya da neye benzediğini bildirmesidir.

Örnekler

Ham Maddeyi Bildirenler: ahşap masa, altın yüzük, gümüş bileklik, cam vazo, deri cüzdan, yün kazak…Benzetme Anlamı Taşıyanlar: elma yanak, kömür göz, ipek saç, yufka yürek…

Takısız İsim Tamlaması konusunu örnekleyen "Deri Mont", "Cam Vazo", "Taş Duvar" ve "Ahşap Masa" yazıları ile bunların görselleri var. Ayrıca ortalarında "Pratik Çalışma" logosu var.

Takısız İsim Tamlaması ile Sıfat Tamlaması Arasındaki Fark

Takısızda tamlayan durumundaki sözcük tamlanan durumundaki sözcüğün neyden yapıldığını veya neye benzediğini bildirir. Sıfat tamlamasında nasıl olduğunu bildirir.

Takısız İsim Tamlamasıyla Sıfat Tamlamasının Benzer Yönleri

Her iki tamlama türünde ikinci sözcüğe “nasıl?” sorusunu sorduğumuzda ilk sözcüğü buluruz ayrıca ikisinin de son sözcüğü, iyelik ekine ihtiyaç duymaz.

Not: İsim tamlamaları bazen birleşik yapılı sözcük olabilir. Bunların bir kısmında iki sözcük anlam kaybına uğrarken bazıları da anlamını korur.

İsim Tamlamasıyla Oluşmuş Birleşik Sözcükler

Aşevi, akşamüstü, ayaküstü, bilinçaltı, gözaltı, gözlemevi, suçiçeği, suçüstü, yeryüzü, yılbaşı, zeytinyağı…

Diğer Sözcükler de İsim Tamlaması Kurar.

Zamirlerin Oluşturduğu Tamlama

Onun anlatışı, bazılarının tepkisi, hepimizin desteği, benim evim…

Adlaşmış Sıfatların Oluşturduğu Tamlama

İyilerin sayısı, gelenlerin hiçbiri, çalışanların başarısı, küçüğün gözü, büyüğün saçı…

İsim Fiillerin Oluşturduğu Tamlama

Okumanın önemi, öğretmenin anlatışı, çocuğun yürüyüşü, uçurtmanın düşüşü…

Sıfat Fiillerin Oluşturduğu Tamlama

Atılacakların listesi, gelenlerin çoğu, bazılarının söylediği, çoğunun anlattığı…

İsim Tamlamasını Nasıl Buluruz?

Aşağıdaki 2 görselde isim tamlamasının nasıl bulunduğunu pratik yönden verdim. Bu yönteme göre isim tamlamasını hatta onun belirtili mi yoksa belirtisiz mi olduğunu bulabilirsiniz.

İsim Tamlaması konusunun nasıl bulunduğunu gösteren yöntem.

Önce söz grubu halindeki kelimelerin son sözcüğüne bakarız, bu sözcük iyelik ekini almış mı? Almışsa belirtili mi yoksa belirtisiz mi olduğuna bakarız ancak herhangi bir iyelik eki yoksa takısız isim tamlaması olup olmadığına bakarız.

4 Adımda belirtili ve belirtisiz İsim Tamlaması konusunu bulduran yöntem.

İsim Tamlamasını Nerelerde Kullanırız?

Bir Varlığı Belirtmek için Kullanılır.

Örnekler: çocuk arabası, adamın ceketi, şirketin bilgisayarı, araba lastiği, gök taşı, kalem ucu, çalışma masası…

Meslek ya da Mevki için Kullanılır.

Örnekler: kamu personeli, okul müdürü, personel sorumlusu, satış temsilcisi, müdür yardımcısı, Türkçe öğretmeni, bilgisayar teknisyeni…

Tarihi Olaylar için Kullanılır.

Örnekler: İstanbul’un Fethi, Kurtuluş Savaşı, Tanzimat Fermanı, Islahat Fermanı, Lale Devri, Fransız İhtilali…

Konu Adları için Kullanılır.

Örnekler: cümle türleri, sıfat tamlaması, anlatım biçimleri, üçgenin alanı, iklim bilgisi, sayı problemleri…

Millet ya da Şehir Adıyla Anılmış Varlıklar için Kullanılır.

Örnekler: Antep fıstığı, Hindistan cevizi, Trabzon ekmeği, Anamur muzu, İngiliz anahtarı, Van kedisi, Maraş dondurması…

Yapı İsimlerinde Kullanılır.

Örnekler: Dolmabahçe Sarayı, Kız Kulesi, Sümela Manastırı, Galata Kulesi, Kız Kalesi, Aspendos Tiyatrosu…

Coğrafi İsimler için Kullanılır.

Örnekler: Bafra Ovası, Cennet Cehennem Obrukları, Erzurum – Kars Platosu, Ege Denizi, Tuz Gölü…

Zamanı Belirtmek için Kullanılır.

Örnekler: hafta sonu, hafta içi, akşamüstü, akşamüzeri, kuşluk vakti, yılbaşı, yıl sonu…

Kurum ve Kuruluş İsimlerinde Kullanırız.

Örnekler:

Türk Dil Kurumu

Türk Tarih Kurumu

Türkiye Büyük Millet Meclisi

Türkiye Çevre Ajansı

Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi


İsim Tamlaması Genel Özellikler

Tamlayan ile tamlanan arasına sözcük girebilir.

Belirtili isim tamlamasında tamlayan ile tamlanan arasında bazen sıfat ya da başka tür sözcük bulunur.

Örnekler:

Sana benzeyen insan, dünyanın bir ucunda vardır muhakkak. (“Dünyanın ucu” isim tamlamasında araya “bir” sözcüğü girmiş.)

Dağların dik yamaçları üzerindeki karlar, ağaçların üzerini örtmüştü. (“Dağların yamaçları” isim tamlamasında araya “dik” sıfatı girmiş.)

Binanın alt kat sorumlusuyla görüştükten sonra dışarı çıktı. (“Binanın sorumlusu” isim tamlamasında araya “alt kat” sıfat tamlaması girmiş.)

Belirtili isim tamlamasında araya sıfat girebilir ancak belirtisiz isim tamlamasında araya sıfat giremez. Yoksa anlatım bozukluğuna sebep olur.

Örnek: Babamın yurt dışına gideceğini duydum. (“Babamın gideceği” belirtili isim tamlaması arasına “yurt dışı” sözcüğü girmiş.)

Aşağıdaki altı çizili sözcük isim tamlaması arasına girmiş bir sıfattır ancak 2. cümlede belirtisiz isim tamlaması içinde olduğu için anlatım bozukluğuna yol açmıştır.

1. Binanın kırık duvarını yeniden onaracaklar.

2. Bina kırık duvarını yeniden onaracaklar. (Doğrusu: “Kırık bina duvarını yeniden onaracaklar.” olmalı.

İsim ve sıfat tamlamasının aynı tamlanana bağlanması anlatım bozukluğuna yol açar.

Örnek: Gelişmiş ülkeler de pandemi nedeniyle sağlık ve ekonomik problemlerle uğraştı.

Açıklama: Cümlede “sağlık” isim, “ekonomik” sıfattır ve bunların aynı tamlanana (problemlerle) bağlanması anlatım bozukluğuna yol açmış. Cümleyi şu şekilde düzeltiriz:

1. Sağlık problemleri ve ekonomik problemler… (İsim ve sıfatı ayırırız.)

2. Sağlık ve ekonomi problemleri (Sıfat olan “ekonomik” sözcüğünü “ekonomi” diye isim haline getiririz.)

İsim tamlaması, söz grubunu oluşturduğu için cümlenin ögelerinde bütündür, tamlamayı oluşturan sözcükleri ayıramayız.

Örnekler:

Burası apartmanın bahçe kapısıymış. (Yüklem grubunu oluşturmuş isim tamlaması)

Bisikletin fren telini değiştirdim. (Nesne grubunu oluşturmuş isim tamlaması)

Tamlayan ile tamlanan yer değiştirebilir.

Örnek: “Ben küçükken kaldırımlarında misket oynardım sokağın.” cümlesinde “sokağın” sözcüğü tamlayan, “kaldırımlarında” sözcüğü tamlayan durumundadır ancak görüldüğü gibi cümlede yer değiştirmiştir.

Birden fazla tamlayanlar aynı tamlanana bağlanabilir.

Örnek: Kardeşlerin birinde tablet bilgisayar, diğerinde akıllı telefon (Kardeşlerin birinde, kardeşlerin diğerinde)

Bazı isim tamlamasında tamlayan düşebilir, bunları genellikle zamirlerle tamamlarız.

Örnekler: (onun) gömleği, (bizim) evimiz, (sizin) projeniz, (onların) ayakkabıları…

“-den” hal eki bazen tamlayan eki yerine geçebilir.

Örnekler: onlardan bazıları, anlattıklarından hiçbiri, aşağıdakilerden hangisi…


Çalışma Soruları

Aşağıdaki cümlelerde geçen isim tamlamalarını bulup türlerini belirtin.

1) Her evin bahçesinde portakal veya mandalina ağaçlarının olması, her sokağın denize açılması Mersinli için sıradan bir durum.

Cevap:

Evin bahçesinde (Belirtili)

Portakal veya mandalina ağaçları (Aynı tamlanana bağlanmış belirtisiz isim tamlaması)

Sokağın denize açılması (Araya sözcük girmiş belirtili isim tamlaması)

2) Düşünmeden, yorumlamadan ve içselleştirmeden yapılan hiçbir öğrenme kalıcı olamaz. Ayrıca yüzeysel yapıldıkları için de herhangi bir etkiye sahip olamaz. Nasıl ki bir canlı besin aldıktan sonra sindirim sistemi devreye girerse bilgi karşısındaki insanın da düşünüp yorumlaması gerekir. O bilginin zihinsel faaliyete katkısı yoksa varlığına da gerek yoktur.

Cevap:

Sindirim sistemi (Belirtisiz isim tamlaması)

İnsanın düşünüp yorumlaması (Araya sözcük girmiş belirtili isim tamlaması, ayrıca bu tamlamanın tamlananı isim fiildir.)

Bilginin zihinsel faaliyete katkısı (Araya sıfat tamlaması girmiş belirtili isim tamlaması)


Sıkça Sorulan Sorular

Belirtili isim tamlamasını bulmak için hangi soruyu sorarız?

Belirtili isim tamlamasını bulmak için tamlama içinde bulunan son sözcüğe “neyin ya da kimin?” sorularından uygun olanını sorarız.

Belirtisiz isim tamlamasını bulmak için hangi soruyu sorarız?

Belirtili isim tamlamasını bulmak için tamlama içinde bulunan son sözcüğe “ne?” sorusunu sorarız.

İsim tamlaması eki nedir?

Tamlayanın aldığı ekler: -ın, -in, -un, -ün, -ım, -im, -um, -üm
Tamlananın aldığı ekler: -ım, -im, -um, -üm, -ın, -in, -un, -ün, -ı, -i, -u, -ü, -mız, -miz, -muz, -müz, -nız, -niz, -nuz, -nüz, -ları, -leri

Aitlik eki nedir?

Tamlananın aldığı eklerdir.

Sahiplik eki nedir?

Aitlik, tamlanan, sahiplik ya da iyelik eki aynıdır.

Tahta kapı sıfat tamlaması mı?

Hayır, takısız isim tamlamasıdır çünkü bir varlığın neyden yapıldığını bildirir.

Demir kapı takısız isim tamlaması mı?

Evet, takısız isim tamlamasıdır.

Yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Scroll to Top