İsimler Konu Anlatımı

Sözcük türlerinin ilki olan isimler, 6. sınıftan üniversite sınavlarına kadar birçok konuda (sözcük türleri, cümlenin ögeleri, cümle türleri, yazım kuralları…) karşınıza çıkmaktadır. Oldukça basit ve eğlenceli bir konu ayrıca birçok konuda dolaylı olarak karşınıza çıktığı için konuya gereken önemi vermek gerekir. İşte, isimler konu anlatımı:

İsimler Konu Anlatımı

Varlık, kavram, olay ya da durumların yerine geçen; onlara karşılık gelen sözcüklere isim denir. İsimler; insan, ev, toprak, elbise, ateş, buz, rüzgâr, korku, hastalık, iyilik… gibi sözcükler isimlere örnektir.

A) Varlıklara Verilişine göre İsimler

1. Özel İsim

Tek varlık, kavram, olay ya da durumu karşılar. Örneğin “Malatya” sözcüğü kendine has yerleşim yeri, konumu ya da birçok özellikleriyle sadece tek şehri çağrıştırdığı için özel isimdir. Bunlar büyük harfle başlar.

Örnekler: Orhan, Cemal, İstanbul, Mersin Üniversitesi, Ramazan Bayramı, Cumhuriyet Bayramı, Mersin, Erciyes Dağı, Çalıkuşu (roman ismi), Boncuk (hayvan ismi), Akdeniz, Anadolu, Çukurova…

2. Cins İsim (Tür İsmi)

Aynı türdeki kavram, varlık, durumların ya da olayları kapsayan ya da onlara karşılık gelen sözcüklerdir. Örneğin “muhabbet kuşu” sözcüğü tüm muhabbet kuşunu kapsadığı ya da onlara karşılık geldiği için cins isimdir. Bunlar nokta, üç nokta, ünlem ya da soru işaretinden sonra büyük harfle başlar. Ayrıca satır başı, dize başı, eser adı, konu adı, levha ismi gibi durumlarda da büyük harfle başlar. Bunların dışındaki kullanımlarda küçük harfle başlamalı.

Örnekler: ressam, göz, dolap, mermer, heykel, deniz, çiçek, bitki, tabak, bağlama, gitar, piyano, dergi, mutluluk, heyecan, kapı, öğretmen


B) Oluşuna göre İsimler

1. Somut İsimler

En az bir duyu organıyla algılayabildiğimiz isimlerdir.

Örnekler: kitap, çaydanlık, su, sürahi, mangal, patates, masa, insan, sınıf, raf, ateş, rüzgâr, dosya, duvar, saat, kapı, bina, öğrenci, öğretmen, su, omuz, kirpi, masa

2. Soyut İsimler

Herhangi bir duyu organıyla algılayamadığımız isimlerdir.

Örnekler: korku, öfke, kin, nefret, sevinç, üzüntü, hüzün, duygu, zekâ, erdem, insanlık, başarı, hayal, huzur, akıl, zekâ, duygu, özlem, kırgınlık, öfke


C) Sayısına göre İsimler

1. Tekil İsimler

Çoğul eki almayan ve tek varlık, kavram, durum ya da olaya karşılık gelen isimlerdir.

Örnekler: kelime, üzüm, ayakkabı, çocuk, ağaç, insan, araba, kâğıt, market, el, pencere, kapı, oyuncak, telefon, gezegen, yıldız, sevinç, mutluluk

2. Çoğul İsimler

“-ler / -lar” çoğul ekini alan bu isimler birden fazla varlık, kavram, durum ya da olaya karşılık gelir.

Örnekler: kelimeler, üzümler, ayakkabılar, çocuklar, ağaçlar, insanlar, arabalar, kâğıtlar, marketler, eller, pencereler, kapılar, oyuncaklar, telefonlar, gezegenler, yıldızlar mutluluklar

Not: Çoğul isimler cümledeki kullanıma göre çoğul anlamın dışında “aile, yaklaşma – tahmin, abartma, saygı veya benzerleri olma…” gibi anlamlar kazandırır.

Örnekler:

Kahramanlar oldukça bayrağımız asla inmeyecek. (Benzerleri olan)

Pınarlara yemeğe gideceğiz, bu yüzden evde yokuz. (Aile)

Seni görmek için ta en uzak yerlerden geldim. (Abartma)

Renkli ekranlı cep telefonlarının büyük bir değişime uğradığı yıl 2000’lerin ortasıydı. (Tahmin)

3. Topluluk İsimleri

“-ler / -lar” çoğul ekine ihtiyaç duymadan çoğul anlamı bildiren isimlerdir.

Örnekler: grup, deste, düzine, aile, orman, toplum, halk, millet, ordu, alay, tabur, bölük…

Not: Bazı isimler ad aktarması yoluyla topluluk ismi bildirir.

Örnek: “Fabrika yangını mahalleyi korkuttu.” cümlesinde tek isim olan “mahalle” sözcüğü ad aktarması yoluyla mahalledeki insanları kastetmiştir, bu nedenle topluluk ismidir.


İsimlerin Aldığı Çekim Ekleri

1. Çoğul Eki

-ler / -lar ekini alan isimlerdir. Çoğul eki isimlerin karşıladığı varlık, durum, olay ya da kavramın birden fazla olduğunu bildirir.

Örnekler: resimler, kitaplar, raflar, çiçekler, arkadaşlar, etkinlikler, yapraklar

2. Hâl Ekleri

Belirtme (ı, i, u, ü), yönelme (a, e), bulunma (da, de) ve ayrılma (dan, den) hâl eklerini kapsar; ayrıca bu eklere çekim eki de deriz.

Örnekler

Ev-i gördüm. (Belirtme hâl eki)

Ev-e gideceğim. (Yönelme hâl eki)

Ev-de çalıştım. (Bulunma hâl eki)

Ev-den çıktım. (Ayrılma hâl eki)

3. İyelik (Aitlik, Sahiplik) Ekleri

İsim, adlaşmış sıfat, zamir veya fiilimsinin kime ya da neye ait olduğunu bildiren eklerdir. İsim tamlamasında tamlanan durumundaki sözcüklerin aldığı “-ım, -im, -um, -üm, -ın, -in, -un, -ün, -ı, -i, -u, -ü, -ımız, -imiz, -umuz, -ümüz, -nız, -niz, -nuz, -nüz, -ları, -leri” ekleridir. Ayrıca bu ekler “benim, senin, onun, bizim, sizin, onların” sözcüklerinden biriyle okunmaya uygundur.

Örnekler

Çayım (Benim)

Tabağın (Senin)

Çoğu (Onun, onların)

Eğlencemiz (Bizim)

Konuşmanız (Sizin)

Huzurları (Onların)

4. İlgi Eki

Aynı zamanda tamlayan eki dediğimiz bu ekler isim tamlamasında tamlayan durumundaki sözcüklerin aldığı eklerdir. Bunlar “-im, -ın, -in, -un, -ün” ekleridir.

Örnek: Benim kardeşim

Açıklama: Yukarıdaki isim tamlamasında “benim” sözcüğü baştadır bu nedenle “-im” eki tamlayan ekidir. Sonda bulunan “kardeşim” sözcüğünün adlığı “-im” eki de iyelik (aitlik, sahiplik, tamlanan) ekidir.

Örnekler: benim okulum, senin gözlüğün, onun onayı, bizim eğlencemiz, sizin kararınız, onların tarafı…

5. Soru Eki

Diğer adı soru edatıdır ayrıca “mı, mi, mu, mü” eklerinden oluşur. Önceki sözcükten ayrı, sonraki eklerle birleşik yazarız.

Örnek: İzlemiyor musunuz?

6. Ek Eylem Ekleri

“-dır, -di, -miş, -se” eklerinden oluşan ek eylemlerin isimler üzerinde iki görevi bulunur.

1. İsimleri yüklem yapar.

2. İsimlere şart anlamı katar.

Örnekler:

Komşumuz Seher teyze çok düşünceli biridir.

Dünkü maşta rakip takım çok güçlüy.

Bilmeden kırdığı için çok üzgünmüş.

Bu topraklar verimliyse bol ürün alırız.

Açıklama: Yukarıdaki ilk üç cümlede ek eylemler (-dır, -di, -miş) isimleri cümlenin yüklemi haline getirmiş, son cümlede isme şart anlamı katmıştır.

7. Vasıta Eki

“ile” edatından oluşan vasıta eki, önceki sözcükle birlikte söz grubu oluşturur, cümlede vasıta (araç) ya da birliktelik anlamı bildirir.

Örnekler

Ünlü edebiyatçı son şiirleriyle gündemden düşmüyor.

Resimleriyle ün kazanmış önemli ressamlardan biridir.

Annesinin gönlünü almak için güzel bir çiçekle geldi.

Yarınki koroda sizinle şarkı söyleyeceğim.

Not: Vasıta ekini almış sözcükler genellikle fiil yükleminin durumunu bildirir.

8. Eşitlik Eki

İsimlere gelen “-ce” ekidir. Bu eki alan sözcükler cümlede durum, sayı, birliktelik, görelilik, benzetme ya da eşitlik anlamı bildirir.

Örnekler

İnandırıcı olmak istiyorsan bence düşünceyi geliştirme yollarına daha çok başvurman gerekir. (Bana göre)

Mağazanın açılış gününe yüzlerce insan katılmıştı. (Sayı)

Sence kıyafetindeki renkler arasında bir uyum var mı? (Sana göre)

Yarın sınıfça bir etkinliğe katılacağız. (Birliktelik)

Ayağa kalkıp güzelce konuştuktan sonra salonu terk etti. (Durum)

Bizi çokça uğraştıran müşterilerden biriydi. (Miktar)


Yapısına Göre İsimler

1. Basit İsimler

En az bir sözcükten oluşan ve herhangi bir yapım eki almayan isimlerdir.

Örnekler: ev, su, ağaç, duvar, meyve…

2. Türemiş İsimler

En az bir yapım eki almış ancak başka sözcüklerle birleşmemiş isimlerdir. Bu isimler isimden isim veya fiilden isim yapan yapım ekini almıştır.

Örnekler: Çalışan, yapay, ışıl, üçer, çocuksu, balıkçı, görüş (fikir), içecek, Ankara, yazar, kadıncağız, görenek, çözüm, mavimtırak, sayısal, sınav, kışlık, altıncı ya da minicik gibi sözcükler altı çizili yapım eklerini aldığı için türemiştir.

3. Birleşik İsimler

İki sözcükten oluşan isimlerdir. Bu sözcükler isim veya fiilden oluşabilir ancak birleşme sonrasında ortaya çıkan sözcük isim türündedir.

Örnekler: Biraz, pazartesi (pazar – ertesi), çekyat (çek – yat), kitabevi, cumartesi (cuma – ertesi), sütlaç (sütlü – aş), mirasyedi…


İsmin Hâlleri

1. İsmin Belirtme Hâli

Diğer adı ismin “-i” hâlidir. İsimlerin aldığı “-ı, -i, -u, -ü” ekiyle olur. İsim, adlaşmış sıfat, zamir, edat ya da fiilimsi türündeki sözcükler bu eki alıp belirtme anlamı kazanır.

Örnekler:

Seradaki domateslerin irilerini toplayıp getirdi. (Adlaşmış sıfata gelmiş.)

Senin çalışmalarını yakından takip ediyorum. (Fiilimsiye gelmiş.)

Onun beni anlayacağını sanmıyorum ama yine de şansımı denemek istiyorum. (Altı çizili belirtme hâl ekinin geldiği sözcükler sırasıyla zamir, fiilimsi ve isimdir.)

2. İsmin Yönelme Hâli

Diğer adı ismin “-e” hâlidir. İsimlerin aldığı “-a, -e” ekiyle olur. İsim, adlaşmış sıfat, zamir, edat ya da fiilimsi türündeki sözcükler bu eki alıp yönelme anlamı kazanır.

Örnekler:

Seradaki domateslere bakıp irilerinden birkaç tane kopardı.

Senin çalışmalarına dahil olmak istiyorum.

Onun bana hak vereceğine ihtimal vermiyorum ama yine de şansımı denemek istiyorum.

3. İsmin Bulunma Hâli

Diğer adı ismin “-de” hâlidir. İsimlerin aldığı “-da, -de, -ta, -te” ekiyle olur. İsim, adlaşmış sıfat, zamir, edat ya da fiilimsi türündeki sözcükler bu eki alıp bulunma anlamı kazanır.

Örnekler:

Senin çalışmalarında bazı eksiklikler vardı.

Bahçedeki bir ağaç gölgesinde oturup sohbet ettik.

Kutuda bazı eşyaları ve kitapları vardı.

4. İsmin Ayrılma Hâli

Diğer adı ismin “-den” hâlidir. İsimlerin aldığı “-dan, -den, -tan, -ten” ekiyle olur. İsim, adlaşmış sıfat, zamir, edat ya da fiilimsi türündeki sözcükler bu eki alıp ayrılma anlamı kazanır.

Örnekler:

Onun işçiliğinden memnun değilim.

Ağaçtan düşen elmaları toplayıp eve götürdüm.

Kargodan gelen kıyafetleri paketlerinden çıkardım.

Yaramazlıklarını annesine anlatmasından korkmuş.

5. İsmin Yalın Hâli

Herhangi bir hâl eki almamış isimlerdir.

Örnekler: domates, gölge, kutu, işçilik, şans, ben, ağaç, kargo, paket…

Not: Yalın hâldeki isimler başka ek (çoğul, iyelik, ek fiil, tamlayan, tamlanan…) alabilir.


İsimlerde Küçültme

İsimlerin -cık, -cik, -ce, -ca, -cek, -ceğiz, -msi eklerinden birini almasıyla oluşur. Bu eklerden birini alan isimler küçültme, acıma, yaklaşma ya da yetersizlik gibi anlamlar bildirir.

Örnekler: adacık, kadıncağız, kızılcık, minicik, büyükçe, mavimsi, sarımsı…

İsim Tamlamaları

Birden fazla isim, adlaşmış sıfat, zamir, edat ya da fiilimsinin birleşerek anlam bütünlüğü oluşturmasıdır. Bunları; belirtisiz, belirtili, zincirleme ve takısız isim tamlaması olmak üzere dörde ayırırız.

Örnekler: okulun bahçesi, kapı kolu, çalışma masası, mavinin güzelliği, komşu çocuğunun oyuncakları, tahta oyuncak…

Tamlamanın Unsurları:

İki isimden oluşan tamlamada ilk sözcük tamlayan, son sözcük tamlanandır.

Örnek: Duvar rengi

Tamlayan: duvar

Tamlanan: rengi

Belirtisiz İsim Tamlaması

İki sözcüğün birleşiminden oluşan bu tamlamada tamlayan durumundaki sözcük herhangi bir ek almaz, ayrıca belirtisiz isim tamlaması belirli bir ismi karşılamaz.

Örnek:

Çocuk kıyafeti

Ağaç yaprağı

Alın teri

Köy evi

Trabzon ekmeği

Gömlek düğmesi

Belirtili İsim Tamlaması

İki ismin birleşiminden meydana gelir ayrıca tamlayan durumundaki sözcük “-im, -ın, -in, -un, -ün” ekinden birini alır.

Örnek:

Çocuğun kıyafeti

Ağacın yaprakları

Köyün havası

Trabzon yaylaları

Gömleğin düğmesi

Not: Belirtili ve belirtisiz isim tamlamasında son sözcük iyelik ekini alır, bu iki tamlama türünün benzer yönüdür ancak belirtili isim tamlaması ilgi (tamlayan) ekini alırken belirtisiz isim tamlaması bu eki almaz. Bu da aralarındaki belirgin yapısal farktır.

Zincirleme İsim Tamlaması

İkiden fazla ismin birleşerek söz grubu oluşturmasıdır.

Örnekler:

Çocuğun kıyafetinin rengi

Ağaç yapraklarının iriliği

Çocuk arabasının tekerleği

Ahmet’in okul defteri

Öğretmenimizin ders notları

Onların bahçe kapısı

Takısız İsim Tamlaması

Tamlayan, tamlananın neyden yapıldığını ya da neye benzediğini bildirir.

Örnekler: deri ceket, kumaş ayakkabı, yün atkı, cam tabak…


Ad Aktarması

Bir ismi benzetme amacı olmadan başka bir isim yerine kullanmaktır. Örneğin “Evi taşıdım.” Cümlesinde “ev” sözcüğüyle eşyaları düşünürüz. Böylece bir isimle başka isimleri çağrıştırmak mümkün.

Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcüklerin hangi anlamda olduğunu karşılarına belirttim.

Örnekler:

Tabağını bitir. (yemek)

Ünlü kalem, yeni kitabı hakkında açıklama yaptı. (yazar)

Çıkan yangın, mahalleyi korkuttu. (mahalle sakinleri)


İsimler Hakkında Önemli Notlar

1. İsimler yapım eki alarak tür değiştirir; böylece sıfat, zarf, fiil ya da fiilimsi olur.

2. Fiiller yapım eki alarak isim olur.

Örnekler: Yazar, uçak, dondurma, dolmuş, içecek, yakacak…

3. İsimlerde çatı özelliği aranmaz, o yüzden isim yüklemlerinin çatısına bakmayız.

4. İsimler ek eylem alarak cümlede yüklem olur.

5. İsim yüklemleri iş bildirmez, bu nedenle yüklemi isim olan bir cümlede nesne de olmaz.

6. İsimler, başka sözcüklerle söz öbeği (grubu) oluşturur. Bunlar genellikle tamlama şeklindedir ancak bunların dışında bazen fiilimsiye bağlı söz grupları içinde de olur.

7. İsimler farklı ögeler içinde ya tek başına ya da söz grubu halinde bulunur.

8. Bir ismi çeşitli yönlerden değerlendirmek mümkündür. Örneğin “portakal” sözcüğünü aynı anda “varlıklara verilişine, oluşuna, sayısına ve yapısına göre” inceleyebiliriz. Hatta bunu şimdi inceleyelim:

Varlıklara Verilişine göre: cins isim

Oluşuna göre: somut isim

Sayısına göre: tekil isim

Yapısına Göre: basit isim


Sıkça Sorulan Sorular

İsim çeşitleri nelerdir?

İsimler konu anlatımı, şu dört alt başlığı kapsar.
Varlıklara Verilişine göre: özel, cins
Oluşuna göre: somut, soyut
Sayısına göre: tekil, çoğul, topluluk
Yapısına Göre: basit, türemiş, birleşik

İsimler kaç gruba ayrılır?

İsimleri şu dört kategoriye göre incelemek mümkün:
1. Varlıklara Verilişine göre:
2. Oluşuna göre:
3. Sayısına göre:
4. Yapısına Göre:

İsimler neye göre ayrılır?

İsimleri; oluş, sayı, yapı ve varlıklara verilişine göre ayırırız.

Cins isim ne demek örnek?

Aynı türden kavram, varlık, durum ya da olayı kapsayan sözcüktür. 
Örnekler: tahta, kalem, masa, şehir, insan, ağaç, hava, yıldız…

Basit yapılı isim nedir?

Tek sözcükten oluşan ve herhangi bir yapım eki almayan isimlerdir.

Ad olup olmadığını nasıl anlarız?

İsimler, herhangi bir varlık, kavram, olay ya da durumun yerine geçen veya onlara karşılık gelen sözcüklerdir. Fiiller ise iş, oluş ya da durum anlamı taşıyan sözcüklerdir. İsimler kip ve kişi ekini almazken fiiller bu ekleri alır.
Örnekler:
Pembe (renk ismi)
Pembeleşti (fiil)

Arkadaşım toplantıda vardı. (fiil)
Arkadaşım evine vardı. (isim)

Türemiş isim nedir örnek?

Tek sözcükten oluşur, ayrıca en az bir yapım ekini alır.
Örnekler: Türkçe, İngilizce, üçüz, sarma, kızgın, çantasız, batı, arkadaş, kırıcı

İsim ve fiil cümlesi nasıl ayırt edilir?

Yüklemi fiil olan cümleler fiil cümlesini oluşturur; isim, adlaşmış sıfat, zamir, edat ya da fiilimsi olan cümleler isim cümlesini oluşturur.

Birleşik yapılı isim ne demek?

İki sözcüğün birleşiminden meydana gelen isimlerdir.
Örnekler: bilgisayar, çekyat, uyurgezer, hanımeli, Çanakkale…

Yüklem isim mi fiil mi?

Cümleler, yüklemin türüne göre isim ya da fiilden oluşur.

Özel isim nedir 10 tane örnek?

Tek varlık, kavram, olay ya da durumu karşılar.
Örnekler: Çalıkuşu, Resmi Gazete, Bilim ve Teknik dergisi, Gazi Mahallesi, Seyhan, Kızılırmak, Van Gölü, Karadeniz, Van ve Arif.

“İsimler Konu Anlatımı” üzerine bir yorum

  1. Geri izleme: Ulama Nedir? -

Yorum yapın