5. Sınıf Sözcükte Anlam Konu Anlatımı

5. sınıf Türkçe dersinin önemli konularından olan sözcükte anlam; yazılı ve deneme sınavlarında sıklıkla çıkmaktadır. Bu nedenle öğrencilerin önem verdiği konulardan biridir. İşte, önemli not ve kısa anlatımıyla sözcükte anlam konu anlatımı:

5. Sınıf Sözcükte Anlam Konu Anlatımı

1) Gerçek Anlam

Bir kelimenin aklımızda uyandırdığı ilk anlamıdır. Yani kelimenin sözlük anlamıdır. Gerçek anlamda kullanılan kelimeler herkes tarafından bilinen ve genel anlam özelliğindedir.

Örnekler

Kömür karası saçlarını özenle tarayıp dışarı çıktı.

Sınıf kapılarını koyu kahverengiye boyattık.

İri meyvelerin ağırlığına dayanamayan dallar kırılmış.

Kartallar yaklaşık 5 kilometre yüksekliğe kadar uçabilir.

Yunus balıkları yüzlerce metre derinliğe kadar inebilir.

Yolda ilerlerken orta alanda bir anıt gördük.

Yolun karşısına geçmek için yeşil ışığın yanmasını bekliyordu.

2) Mecaz Anlam

Kelimelerin gerçek anlamından uzaklaşarak kazandığı yeni anlamlara denir. Mecaz anlamlar gerçek anlamı çağrıştırsa da ondan uzaklaşmış, yeni ve soyut bir anlam kazanmıştır. Örneğin “ağır” sözcüğü “Ağır yükler asansör ile taşınmış.” cümlesinde gerçek anlamda kullanılırken “Ağır sözlerine karşı tepkisiz kalamazdık.” cümlesinde mecaz anlamda kullanılmıştır.

Örnekler

Kara haber tez duyulur. (Kötü, felaket anlamında kullanılmış.)

Koyu sohbete dalınca zamanın nasıl geçtiğini anlayamadık. (Derin, etkileyici anlamında kullanılmış.)

Yaptığın şaka yüzünden kalbi kırılmış. (Gücenmek veya küsmek anlamında kullanılmış.)

Gözü yükseklerde olduğu için bizim takıma gelmedi. (Makam, aşama ya da hedefi üstün tutmak anlamında)

Derin düşüncelere daldım. (Anlaşılması zor olan, detaylı gibi anlamda kullanılmış.)

Bakma yüzümün güldüğüne, içim yanıyor benim. (Dert, keder, sıkıntı anlamında kullanılmış.)

Arkamdan bir iş çevrildiğini duyunca çok üzüldüm. (Gizli işler yapmak anlamında kullanılmış.)

Dikkat: Bir kelimenin mecaz ya da gerçek anlam özelliğine bakmak için cümledeki kullanımına, yani kazandığı anlama bakmak gerekir. Cümleden ayır değerlendirilen bir kelimenin hangi anlam özelliğinde kullanıldığı bilinemez.

Not: Mecaz anlamda kullanılan kelimelerin her biri çok anlamlılığa örnektir. O yüzden mecaz anlamlı kelimelerin fazla olması dilimizin anlam zenginliğinin göstergesidir.

3) Çok Anlamlılık

Bir kelimenin cümledeki kullanıma bağlı olarak farklı anlamlar kazanmasıdır. Genellikle gerçek ve mecaz anlamda kullanılan kelimeler çok anlamlılık özelliğine sahiptir. Örneğin “güçlü” kelimesini örnek cümlelerde kullanalım:

Her gün düzenli olarak yazdığı için kalemi oldukça güçlü. (Etkili olan)

Mindere çıkınca güçlü rakipler bile onunla baş edemedi. (Baş edilmesi güç olan)

Taktik: Bir kelimenin çok anlamda kullanılıp kullanılmadığın belirlemek için gerçek ya da mecaz anlamına göre değil, kazandığı anlama göre değerlendirmek gerekir. Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi altı çizili kelimelerin kazandığı anlam karşılarına parantez içinde verilmiş ve kelimeler ona göre değerlendirilmiştir.

Örnekler

Aşağıdaki cümle gruplarında altı çizili kelimeler kendi aralarında çok anlamlı olarak kullanılmıştır.

Peşimde kuyruk gibi ne gezersin?

Kuyruğunu sağa sola sallıyordu.

İznim olmadan etkinlik yaparsan beni ezersin.

Bahçeden geçersen güzelim çiçekleri ezersin.

Kimsenin oyununa alet olmamalısın.

Arkadaşlarının oyununa dahil olmak için geldi.

Yerleri sildikten sonra halıları serdi.

Onu artık hayatımdan sildim.

4) Terim Anlam

Bir sözcüğün belli bir alanda kullanılmasına terim anlam denir. Terim anlamlı sözcükler bilim, sanat, spor, edebiyat gibi alanlara özgü kavramlar ya da bir derse ait konu adı olabilir.

Örnekler

Kalemi alıp tahtaya bir doğru çizdi. (Matematik terimi)

Bulunduğumuz gök adada milyarlarca yıldız olduğu söyleniyor. (Astronomi terimi)

İzlediğimiz tiyatro üç perdeden oluşuyordu. (Tiyatro terimi)

Hasta, narkozun etkisiyle gergin davranışlar sergiledi. (Tıp terimi)

Okul kütüphanesinde öykü, roman, masal ve şiir türünde birçok kitap vardı. (Edebiyat terimi)

Suçsuz olduğu anlaşılınca beraat etti. (Hukuk terimi)

Akordunu yaptıktan sonra bağlamayı geri veri. (Müzik terimi)

Not: Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi terim anlamlı sözcükler parantezle belirtilen alanlara ait kavramlardır.

5. sınıf sözcükte anlam alt başlıklarının olduğu şema.

5) Eş Anlamlı (Anlamdaş) Sözcükler

Yazılışları veya okunuşları farklı anlamları aynı olan sözcüklerdir. Eş anlamlı sözcükler, bazı durumlar dışında birbirlerinin yerine kullanılabilir. Bu anlamdaki kelimelere anlamdaş sözcük de denir.

Örnekler

Hediye – armağan

Abide – anıt

Tasa – kaygı – endişe

Yurt – vatan

Vasıta – araç

baş – kafa

Mısra – dize

Irak – uzak

Yemek – aş

Affetmek – bağışlamak

Ek – ilave

Konut – ev

Değer – kıymet

Doktor – hekim

Öğrenci – talebe

Cevap – yanıt

Cimri – pinti

Delil – kanıt

Dikkat: Kalıplaşmış yapılar olan atasözleri ve deyimlerde sözcükler eş anlamlılarıyla değiştirilemez. Örneğin “kafa dengi” yerine “baş dengi” denmez.

Dikkat: Gerçek anlam olarak kullanıldığında birbirinin eş anlamlısı olan sözcükler bazen cümledeki kullanıma bağlı olarak eş anlamlı olmayabiliyor. Bunlar genellikle mecaz anlamlı sözcüklerdir.

Örnekler:

Kara haber tez duyulur. (Bu cümlede “kara” sözcüğünün eş anlamlısı “siyah” değildir.)

Fatma, ince düşünceli bir arkadaşımızdır. (Bu cümledeki “ince” sözcüğünün eş anlamlısı “kalın” olamaz.)

6) Yakın Anlamlı Sözcükler

Anlamsal açıdan birbirine yakın olan, birbirini çağrıştıran sözcüklerdir. Yakın anlamlı sözcükler arasında küçük farklılıklar vardır.

Örnekler

Karanlık – gece

Çekinmek – korkmak

Beklemek – durmak

Zıplamak – hoplama

Tutmak – yakalamak

Dövüşmek – savaşmak

Çalışmak – çabalamak

Huzur – rahat

Doğru – dürüst

Kılık – kıyafet

Basmak – çiğnemek

Tanımak – bilmek

Eş – dost

7) Zıt (Karşıt) Anlamlı Sözcükler

Anlamca birbirlerinin karşıtı (zıddı) olan sözcüklerdir.

Örnekler

Ağır – hafif

Genç – ihtiyar (yaşlı)

İnmek – binmek

Korkak – cesur

Sıvı – katı

Artı – eksi

Somut – soyut

Ölü – diri

Aşağı – yukarı

Aydınlık – karanlık

Gece – gündüz

Ucuz – pahalı

Çalışkan – tembel

Ak – kara

Dar – geniş

İyi – kötü

Az – çok

Azami – asgari

Savaşmak – barışmak

Dost – düşman

Kuru – ıslak

Dikkat: Anlamca birbirinin olumsuzu olan iki kelime arasında zıt anlam ilişkisi kurulamaz. Örneğin “gitmek” kelimesinin zıddı “gitmemek” değildir, çünkü bu olumsuz anlamdır. O yüzden “gitmek” kelimesinin zıddı “gelmek” kelimesidir.

8) Eş Sesli (Sesteş) Sözcükler

Yazılışları aynı anlamları farklı olan sözcüklerdir. Eş sesli sözcükler yazılış ve okunuşuyla aynı olmasına rağmen tamamen farklı anlamlar bildirir.

Örnekler

Yol (yolma işi – bir yere varmak için kullanılan güzergâh)

Bin (sayı anlamı – binmek)

Çay (içilen bitki suyu – derenin küçüğü)

Kazan (kazanma fiili- tencerenin büyüğü)

Kat (katma işi – üst aşama)

Yaz (yazma işi – yaz mevsimi)

Var (varma fiili – bulunma durumu)

Kaz (kazma işi – kanatlı hayvan)

Yan (yanma fiili – bir cismin kenar tarafı)

Dikkat: Sesteş sözcükler arasında şapka ( ^ ) işareti farkı bile olmamalı. Mesela “kar” ile “kâr” sözcükleri arasında sesteşlik ilişkisi olmaz.

Örnekler:

Elindeki kâğıtları rastgele kardıktan sonra arkadaşlarına dağıttı.

Dışarıda kar yağmasına rağmen insanlar geziyordu.

Bu yıl elde ettiğimiz kâr, hedefimizin çok altında çıktı.

Not: Yukarıda ilk iki cümlede geçen “kar” sözcükleri arasında sesteşlik ilgisi kurulurken son cümlenin “kâr” sözcüğünde şapka işareti olduğu için diğerleriyle sesteş olamaz.

Dikkat: Çok anlamlı kelimeler gerçek veya mecaz anlamda kullanılmalıdır. Eş sesli (sesteş) sözcükler çok anlama dahil edilemez. Örneğin “kır” kelimesinin anlamlarına bakalım.

Örnekler:

Getirdiği değnekleri ortadan ikiye kırıp uçurtma yapmaya çalıştı.

Böyle konuşarak beni kırdığının farkında mısın?

Güzel havalarda genellikle kır düğünü tercih ediliyormuş.

Not: Yukarıda ilk iki cümlede “kır” sözcüğü arasında çok anlamlılık ilişkisi kurulurken son cümledeki “kır” sözcüğü sesteş olduğu için çok anlama dahil edilemez.

9) Somut ve Soyut Anlam

Herhangi bir duyuyla (görme, koklama, duyma, tatma, dokunma) algılanabilen anlamlara somut, algılanamayan anlamlara soyut anlam denir.

Örnekler

Kedi, portakal, koku, bitki, cam, ceviz, tabak, deniz, insan, masa, hava, ateş, dağ, ıslık, kırmızı, kulak, korkuluk, sıcak, kapı…

Örnekler

Akıl, bahtiyar, nefret etmek, sevinç, sıkıntı, hayal, özgür, duygu, özlemek, umut, korku, barış, ruh, insanlık, vicdan, ayrılık…

10) İkilemeler

Anlatımın daha etkili ve kuvvetli olmasını sağlayan söz gruplarıdır. Adından da anlaşılacağı üzere iki sözcükle meydana gelir. İkilemeler oluşumları yönüyle farklı gruplara ayrılır. İşte, oluşumlarına göre ikilemeler:

Sözcük Tekrarıyla Oluşan İkilemeler

Koca koca, hızlı hızlı, ağır ağır, uzun uzun, kara kara…

Eş Anlamlı Kelimelerden Oluşan İkilemeler

Güçlü kuvvetli, ses seda, bitmez tükenmez…

Yakın Anlamlı Kelimelerden Oluşan İkilemeler

Eş dost, kılık kıyafet, doğru dürüst, akıl fikir, yalan yanlış…

Zıt Anlamlı Kelimelerden Oluşan İkilemeler

İyi kötü, gece gündüz, bata çıka, dost düşman, irili ufaklı…

Biri Olumlu Diğeri Olumsuz Kelimelerden Oluşan İkilemeler

Bakar bakmaz, koşar koşmaz, gelir gelmez, uyur uyumaz…

Biri Anlamlı Biri Anlamsız Kelimelerden Oluşan İkilemeler

Yırtık pırtık, çoluk çocuk, ufak tefek, çer çöp, eski püskü…

İkisi Anlamsız Kelimelerden Oluşan İkilemeler

Ivır zıvır, eciş bücüş, eften püften, kem küm, abuk sabuk…

Yansıma Kelimelerden Oluşan İkilemeler

Horul horul, gümbür gümbür, şırıl şırıl, cızır cızır, fokur fokur…

Bir Ek Alarak Oluşan İkilemeler

İyiden iyiye, günden güne, el ele, sağa sola, dişe diş, baştan başa…

Sayılardan Oluşan İkilemeler

On on beş ton kömür, yirmi yirmi beş öğrenci, sekiz on kilo ceviz…

“m” Ünsüzüyle Oluşan İkilemeler

Çerez merez, tabak mabak, ders mers, yemek memek, ağaç mağaç…

Soru Edatıyla (mı, mi, mu, mü) Oluşan İkilemeler

Hızlı mı hızlı, güzel mi güzel, temiz mi temiz, zengin mi zengin…

Not: Bembeyaz, tertemiz, upuzun, yemyeşil, güpegündüz… gibi pekiştirme sözcüklerini ikilemelerle karıştırmayınız. Bunlar bitişik yazılırken ikilemeler ayrı yazılır.

11) Deyimler

Konuşmalarımıza anlam derinliği ve ahenkli söyleyiş katan kalıplaşmış ifadelerdir. Bu sayede karşıdaki kişinin dikkatini çekmiş oluruz. Kısacası anlatımımıza renk katmak ve etkili bir iletişim kurmak için ara sıra deyimlerden yararlanırız.

Örnekler

En az iki sözcükten oluşur

Çoğunlukla mecaz anlamlıdır.

Kalıplaşmıştır. (Sözcükler değişmez.)

Söyleyeni belli değildir.

-mek / -mak mastar ekiyle okunmaya uygundur.

Çoğunluğu cümle şeklinde değildir.

Atasözleri gibi öğüt vermez.


“5. Sınıf Sözcükte Anlam Konu Anlatımı” üzerine 2 yorum

Yorum yapın