İşte, durum eki konu anlatımı:

Durum Eki

İsim, zamir, adlaşmış sıfat ya da fiilimsi türündeki sözcüklere gelerek onlara belirtme, yönelme, bulunma ya da ayrılma anlamı yükler. Ayrıca eklendiği sözcüğün cümlede farklı görevde veya öge içinde olmasını sağlar. Durum eki; belirtme, yönelme, bulunma ve ayrılma olmak üzere dörde ayrılır.

A) İsmin “-i” Durum Eki (Belirtme Durumu)

Sözcüğe gelerek onun temel ya da yan cümlede belirtili nesne olmasını sağlar. Bu eki bulmak için sadece fiil veya fiilimsiye “neyi?” ya da “kimi?” sorularından birini sorarız ayrıca “-ı / -i / -u / -ü” eklerinden birini alır. Cümlede nesne görendedir.

Örnekler:

Çayı alıp yudumlamak üzere terasa çıktı üstelik kimseye söylemedi.

Görevli yerdeki kıyafetleri alıp kirli sepetine bıraktı.

Yemeğimizi yerken acı bir fren sesi duydum bu yüzden aniden irkildim.

Babamı uyandırdıktan sonra ona ilaçlarını ve suyunu getirdim.

Dikkat: Cümleyi okumadan sadece sözcüğün kendisine bakarak “-i” eki hakkında değerlendirmede bulunmamak gerekir. Çünkü bu ek bazen iyelik (aitlik) eki de olabilir. O yüzden sözcüğün cümle içinde kullanımına bakmak gerekir. Aşağıda “kalem” sözcüğünün cümleye göre farklı ek aldığını göreceksiniz.

Örnekler:

Görevliden raftaki metal kalemi istedi. (Belirtme durumu)

Kalemi oldukça sade ve kaliteliydi. (İyelik eki)

B) İsmin “-e” Durumu (Yönelme Durumu)

Yargının yönünü bildirir, “-e / -a” eklerinden birini alır ayrıca bu eki alan sözcük cümlede yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç) olur.

Örnekler:
Havlama sesini duyar duymaz etrafa bakındık.

Pazar günü arkadaşlarla şehir dışındaki piknik alanına gittik.

Karşıdan geçmek isteyen teyzeye yardım ettim.

Sohbet ettiğimiz için hemen de varmıştık evimize.

C) İsmin “-de” Durum Eki (Bulunma Durumu)

Yargının bulunduğu yeri bildirir, “-de / -da” eklerinden birini alır ayrıca bu eki alan sözcük cümlede yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç) olur.

Örnekler:

Soru bankam Eren’de kalmış.

Odada arı görünce korkudan dışarı çıktı.

Yüzünde irili ufaklı benekleri olan çocuk öyle anlamlı bakıyordu ki…

Kuzular bahçede, analarının yanında ne kadar da neşeli oluyor?

D) İsmin “-den” Durumu (Ayrılma Durumu)

Yargının ayrıldığı yeri bildirir, “-den / -dan” eklerinden birini alır ayrıca bu eki alan sözcükler cümlede yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç) olur.

Örnekler:

Sayfası yırtık kitapları onarmak için raflardan kaldırdı.

Çok üzüldüğümü duyunca yanımdan ayrılmadı.

Öğretmenimden konu özetlerini ve etkinlik kâğıtlarını aldım.

Otobüs bir süre daha bekledikten sonra terminalden ayrıldı.

Yalın Hâl

İsim, zamir, adlaşmış sıfat ya da fiilimsi türündeki sözcükler durum eklerinden birini almazsa yalın hâldedir.

Örnekler: kalem, masa, sıra, okul, okumak, yürüyüş, anlayan…

Önemli Notlar

1) Belirtili nesneler belirtme hâl ekine ihtiyaç duyarken dolaylı tümleçler yönelme, bulunma veya ayrılma hâl ekine ihtiyaç duyar.

2) -de eki bulunma anlamı yerinme sıfat yapan ek olabilir.
Örnekler: Sözde özne, gözde öğrenci, tavada yumurta…

3) Bulunma hâl eki amaç anlamı bildirebilir.
Örnek: Bu olayda arkadaşımın suçlu olduğunu söylemeye gideceğim hatta bildiklerimin tamamını da anlatacağım. (“Söylemeye” sözcüğü “e” hâl ekini almış ancak kişinin hangi amaçla gideceğini de bildirmiş.)

4) Bulunma hâl eki zaman anlamı bildirebilir.
Yaz mevsiminde bu cadde arabalarla dolar bu yüzden yaz geldi mi kimse burada rahatça gezemez.
Soru: Ne zaman dolar?
Cevap: Yaz mevsiminde

5) Ayrılma hal eki isim tamlamasında tamlayan eki olabilir.
Örnek: Ayaktakilerden biri parmağını kaldırıp konuşma yapmak istedi ancak kimse oralı olmadı. (Ayaktakilerin biri)

6) -den eki bazen ayrılma anlamı yerine isimleri sıfat yapan ek olur.
Örnek: Sıradan işler, sudan sebepler…

7) Ayrılma hal eki bazen eylemin durumunu bildiren zarf tümleci olur.
Örnek: Ağaçların dallarına konan kuşlar hep bir ağızdan şarkı söylüyordu fakat oradan geçen insanlar ne yazık ki bu armoniyi umursamıyordu.
Soru: Nasıl söylüyor?
Cevap: Hep bir ağızdan

8) Hal ekini alan bazı sözcükler ek eylem alarak yüklem olur o yüzden bunları diğer ögelerle karıştırmamak gerekir.
Örnekler:
Yurt dışından getirilen çerçeve dolabın üzerinde üstelik içinde benim fotoğrafım var.
Merak etme, çocuklar arka bahçede hatta güvenle oyunlarını oynuyor.

9) Fiilimsiler hal eki alabilir.
Örnekler: okumaya, çalışmaktan, dinlemeyi, okuyanlara…

10) Edatlar da hâl eki alabilir.
Örnekler:
Sabaha kadar
Ondan başka
Akşamdan beri
Manzaraya karşı
Şimdiye değin
Sana göre
Bu sebepten ötürü
Hafta sonuna dek

Çalışma Soruları

Aşağıdaki cümlelerde geçen durum eklerini bulup türlerini (belirtme, yönelme, bulunma, ayrılma) yazınız.

Bazıları beni yanlış anlamak için insanüstü çaba harcıyor.

Memleketimden ayrı kalmak istemediğim için bu işi kabul etmedim.

Geçtiğimiz yaz Karadeniz’i bir baştan bir başa gezdik.

İşlerinin zamanında bitmesini istiyorsan yanına Ayhan’ı almalısın.

Evi bulmak için sokakta adres sormadığım esnaf kalmadı.

Salonun daha sessiz olması için konuklara bir süre baktı.

Bu yemeğin tarifini komşumuz Zehra abladan aldım.

Bahçeye vardığımızda her yerde oyukların olduğunu gördüm.

Biletimi otogarda unutunca firmayı arayıp durumu bildirdim.

Babamın tayini çıktığı için yeni bir ev arıyoruz.

Gösteriyi izleyenler yerlerinden kalkıp coşkuyla alkışladı.

Sıkça Sorulan Sorular

Bu notu indir.